လွင်ႈႁၵ်ႉၵၼ် ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

မိူင်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇမီးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႃႇမၢႆပၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈႁၵ်ႉၵၼ်။ လွင်ႈၶတ်းၸႂ်ၶဝ်ႈႁႃၵၼ်၊ လွင်ႈၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ်၊ လွင်ႈမၢႆၵၼ်တႃႇၵူပ်ႉၵူႈ လႄႈ လွင်ႈယူႇႁူမ်ႈၵၼ် ၵမ်ႉၼမ်ပဵၼ်လွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ် ဢမ်ႇမီးပိူင်တၢင်းၵၢၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵၢၼ်မီးလွင်ႈၽိတ်းၵၼ်ၵွၼ်ႇထိုင်တႃႇၵူပ်ႉၵူႈ လႄႈ လွင်ႈယူႇႁူမ်ႈၵၼ် ၽိတ်းၵၼ်ၵႂႃႇၸွမ်းၼႂ်းဝဵင်းလႄႈဝၢၼ်ႈ၊ ၸုမ်းသႃႇသၼႃႇ လႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။ မီးလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၽူႈၸၢႆးလႄႈၽူႈယိင်းဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ် ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၵၢၼ်မီးလွင်ႈၽိတ်းၵၼ်ၵွၼ်ႇထိုင်တႃႇၵူပ်ႉၵူႈ ၵမ်ႉၼမ်ယွမ်းႁပ်ႉလႆႈငၢႆႈလိူဝ်တႃႇၽူႈၸၢႆး ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႉၼမ်ဢမ်ႇပၼ်သုၼ်ႇလွင်ႈပၢႆးပစ္စည်း၊ လွင်ႈသိုပ်ႇမၢႆ၊ လွင်ႈလဵင်ႉလူ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈလုမ်းလႃးလုၵ်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈ။ တႃႇၽူႈၵူပ်ႉၵူႈပုတ်ႉထ၊ လွင်ႈယူႇႁူမ်ႈၵၼ် လႄႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ၵူႈၵေႃႉၵေႃႈ ၵမ်းၵမ်းၸၢင်ႈၸွႆႈၼႄဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈၸွမ်းပိူင်ၾိင်ႈၵဝ်ႇ၊ မႄႈဝႃႈဢမ်ႇမီးပွႆး ဢမ်ႇမီးလိၵ်ႈမၢႆ။ ၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈတၢင်ႇပိူင်ၵေႃႈ ယူႇၸွမ်းပိူင်တၢင်ႇမဵဝ်း ၼင်ႇပိူင်ၵူပ်ႉၵူႈၶရိတ်ႉယၢၼ်၊ ပိူင်သုၼ်ႇတူဝ်ၽူႈၼပ်ႉထိုဝ်ဢိတ်ႇသလၢမ်၊ ပိူင်ႁိၼ်ႇတူႇ ဢမ်ႇၼၼ် ပိူင်ၾိင်ႈၵဝ်ႇတၢင်ႇမဵဝ်း။ ၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈၶရိတ်ႉယၢၼ် ၵမ်ႉၼမ်တေလႆႈမီးၽူႈႁဵတ်းပွႆးဢၼုၺၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈမၢႆလိၵ်ႈမၢႆ လႄႈ လိၵ်ႈႁပ်ႉႁွင်းၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈ။ ၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈဢိတ်ႇသလၢမ်ၸၢင်ႈမီးလိၵ်ႈပိၵ်ႉတၢင်းသႃႇသၼႃႇဝႃႈၵူပ်ႉၵူႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈႁပ်ႉႁွင်းဢၼ်တၢင်ႇၵႂႃႇတီႈၼေႇတႃႇၵေႃႈ ၵမ်ႉၼမ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈၸႂ်ႉတၢင်ႇတီႈလိၵ်ႈယိုၼ်ယၼ်တၢင်းၵၢၼ်ဝႃႈၵူပ်ႉၵူႈ။ ဢႃႇယုၵူပ်ႉၵူႈတႄႇတီႈ 18 ပီ တႃႇၽူႈၸၢႆးလႄႈၽူႈယိင်းၵူႈၵေႃႉ ၸွမ်း Child Rights Law 2019။ ၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈၶၢတ်ႈၸႂ်လႄႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇႁဵတ်းလွင်ႈလိင်ႉၵေႃႈ ပိၵ်ႉႁၢမ်ႈဝႆႉ။ Myanmar Buddhist Women’s Special Marriage Law ပီ 2015 မၵ်းမၼ်ႈပိူင်ပၼ်ၽူႈၼၢင်းပုတ်ႉထၵေႃႉၼိုင်ႈဢၼ်တေၵူပ်ႉၵူႈၸွမ်းၽူႈၸၢႆးဢမ်ႇၼပ်ႉထိုဝ်ပုတ်ႉထ တေလႆႈပွင်ႇၶၢဝ်ႇတေႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်၊ မီးၶၢဝ်းယၢမ်းပွင်ႇၶၢဝ်ႇ 14 ဝၼ်း။ လိၵ်ႈမၢႆၵေႃႈလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈလူဝ်ႇလႆႈမီးၵႂၢမ်းယွမ်းႁပ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈ မိူဝ်ႈၽူႈၼၢင်းဢႃႇယုဢမ်ႇပႆႇထိုင် 20; ၵွပ်ႈမၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၼ်တင်းပိူင်ဢႃႇယုၵူပ်ႉၵူႈ 18 ပီ ဢၼ်မႃးၽၢႆႇလင်၊ ၶဝ်ႈတူၺ်းၵူႈလွင်ႈၵူႈၸၢဝ်းတီႈၽူႈၵျွမ်းၸၢမ်းပၢႆးမၢႆပိုၼ်ႉတီႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတၢင်းၵၢၼ်။ လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉ၊ လွင်ႈသိမ်းလပ်ႉ လႄႈ ၶေႃႈမုၼ်းပၢႆးယူႇလီလိင်ႉ ၸမ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတลอดလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ။ Family Planning Guidelines မိူင်းမၢၼ်ႈ မီးပိူင်ႁႂ်ႈသိမ်းလပ်ႉလႄႈပၼ်လွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ် တႃႇၵူၼ်းဢႃႇယု 15 ပီၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ၊ လႄႈၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈတႅပ်းတတ်းၸႂ်ၵူၺ်း ဢမ်ႇလူဝ်ႇမီးၽူႈႁၵ်ႉၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶွပ်ႈၶိူဝ်းၵဵတ်ႇၵႂၢမ်း။ ပိူင်မၢႆၵၢၼ်ယွမ်းႁပ်ႉလွင်ႈလိင်ႉ တိုၵ်ႉဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ်တင်းမူတ်း: ၵၢၼ်သပ်းလႅင်းပၢႆးမၢႆၵဝ်ႇ ၼႄဝႆႉပိူင်ဢႃႇယုၽိတ်းပိူင်မၢႆၵူႈၵေႃႉၸွမ်းပိူင်ၽူႈယိင်း တႃႇၽူႈယိင်းဢႃႇယုဢေႇလိူဝ် 14 ပီ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇမီးပိူင်ဢႃႇယုၽဵင်ႇၵၼ်ဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းၸွမ်းပိူင်ၽူႈၸၢႆး၊ ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈလူဝ်ႇလႆႈလွင်ႈၶေႃႈၸီႉၼႄပၢႆးမၢႆတီႈလဵတ်ႈပၢၼ်။ ၼႂ်းလွင်ႈၵူပ်ႉၵူႈ၊ Penal Code ပုဒ်မ 376 ဢၼ်မႄးထတ်းၼႂ်း 2019 ပၼ်လွင်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈဢၼ်မီးၶွပ်ႈၶိတ်ႈတႃႇၵၢၼ်ၵၼ်ႉၸၼ်ၽူႈၼၢင်းၵူပ်ႉၵူႈ ဢႃႇယု 12 ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ၊ တၢမ်ႇသုင်သုတ်း 2 ပီ; လွင်ႈၵူပ်ႉၵူႈဢမ်ႇမၢႆထိုင်ဝႃႈ ယွမ်းႁပ်ႉလွင်ႈလိင်ႉၵူႈပွၵ်ႈၵူႈၶၢဝ်း။ ၵၢၼ်လိင်ႉၵၼ်ၸွမ်းၵၼ် same-sex ဢၼ်တင်းသွင်ၵေႃႉယွမ်းႁပ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၽိတ်းမၢႆ Penal Code ပုဒ်မ 377၊ ဢၼ်ၸၢင်ႈမီးတၢမ်ႇၶွၵ်ႈထိုင် 10 ပီ လႄႈ တၢမ်ႇငိုၼ်း။ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယိုၼ်ယၼ်ဝႆႉဝႃႈ မၢႆၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၽူႈႁၵ်ႉၵၼ် same-sex တေလႆႈႁပ်ႉႁွင်းၸွမ်းမၢႆမီႈ၊ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇမီးပိူင်ၵႅတ်ႇၵင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းတႃႇလွင်ႈဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၸွမ်းႁူဝ်ၸႂ်လိင်ႉ လႄႈ တူဝ်တၼ်းႁၢင်ႈလိင်ႉၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၸႂ်ဢမ်ႇလီ၊ ၵၢၼ်လိုပ်ႈၵူၼ်းတမ်းတမ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်တီႈၸွႆႈထႅမ်ဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ်။ လွင်ႈႁုၵ်းႁၢႆႉတီႈၽူႈႁၵ်ႉၵၼ်ပဵၼ်ပၼ်ႁႃလွင်ႈလွတ်ႈၽေးၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ၼႂ်း Myanmar Demographic and Health Survey 2015–16၊ 21% ၶွင်ၽူႈယိင်းဢႃႇယု 15–49 ဢၼ်ယၢမ်ႈၵူပ်ႉၵူႈ လၢတ်ႈဝႃႈ ယၢမ်ႈထုၵ်ႇႁဵတ်းႁၢႆႉတၢင်းတူဝ်၊ တၢင်းလိင်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းၸႂ် ၼႂ်းလွင်ႈၵူပ်ႉၵူႈ။ ၸိူဝ်းၽိတ်းၵူပ်ႉ၊ ယႅၵ်ႈၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လင်ၽူႈၵူပ်ႉၵူႈတၢႆ ပဵၼ် 42%၊ ၽူႈၵူပ်ႉၵူႈယူႇၸွမ်းၵၼ်ယူႇ ပဵၼ် 19%။ တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၵဝ်ႇ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်ၵႂၢင်ႈတူဝ်ၼပ်ႉတႃႇမိူင်းမၢၼ်ႈၼႂ်းယၢမ်းလဵဝ်။ လွင်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈလႄႈပၼ်ၽူႈထုၵ်ႇႁဵတ်းႁၢႆႉၵႂႃႇတီႈၸွႆႈထႅမ်ၵေႃႈ ယင်းၽိတ်းၽၢတ်ႇၵၼ်ယူႇ ၼႂ်းမၢႆမီႈၽိတ်း၊ လုမ်းတတ်းသိၼ်၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ၵၢၼ်ၸွႆႈတူင်ႇဝူင်း လႄႈ လွင်ႈၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းၺႃးလွင်ႈႁုၵ်းႁၢႆႉတၢင်းၸၢႆးယိင်းၼႂ်းပွတ်းတွၼ်ႈၸွႆႈၵူၼ်းလี้ၽေး။ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ၶိုၼ်းၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈ လႄႈ သၢႆငၢႆလွင်ႈလွတ်ႈၽေး၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ်ဢၼ်ပၼ်ၽူႈထုၵ်ႇႁဵတ်းႁၢႆႉပဵၼ်တူဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၵေႃႈ လူဝ်ႇၼပ်ႉယမ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉလႄႈလွင်ႈသိမ်းလပ်ႉ။ လွင်ႈယႅၵ်ႈၵၼ်ၵူၺ်း ဢမ်ႇလူဝ်ႇမီးပိူင်တၢင်းၵၢၼ်တႃႇလွင်ႈၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ်။ သင်ဝႃႈလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၼၼ်ႉႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈၸွမ်းပိူင်သႃႇသၼႃႇ၊ ၾိင်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မၢႆမီႈတၢင်းၵၢၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်၊ လွင်ႈယႅၵ်ႈၵၼ်ၸၢင်ႈလူဝ်ႇမီးၵၢၼ်ယႅၵ်ႈၵူပ်ႉၵူႈ၊ လွင်ႈၽႄပၢႆးပစ္စည်း၊ လွင်ႈလုမ်းလႃးလုၵ်ႈ၊ လွင်ႈလဵင်ႉလူ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈမၢႆ။ ၸုမ်းတတ်းသိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၽူႈမီးဢႃႇၼႃႇသႃႇသၼႃႇ၊ ၽူႈမၢႆလိၵ်ႈမၢႆ လႄႈ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၵူပ်ႉၵူႈဢၼုၺၢတ်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်တီႈတႃႇၵႂႃႇတိတ်းတေႃႇ။ ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢင်ႈမီးၵႃႈလုမ်းတတ်းသိၼ်၊ ၽူႈမၢႆလိၵ်ႈမၢႆ၊ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ၊ ၵၢၼ်ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ၊ ၼေႇတႃႇ၊ ၽူႈၼမ်းပၢႆးမၢႆ လႄႈ ၵႃႈၵႂႃႇတၢင်း၊ ၸွမ်းလွင်ႈတၢင်းၵူႈဢၼ်။ ပိူင်ၵူပ်ႉၵူႈၶရိတ်ႉယၢၼ်၊ Myanmar Divorce Act၊ ၾိင်ႈၵဝ်ႇ လႄႈ ပိူင်သုၼ်ႇတူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸၢင်ႈႁႂ်ႈလႆႈၽွၼ်းဢွၵ်ႇမႃးတၢင်ႇမဵဝ်း။