म्यानमारमा श्रम कानुन

म्यानमारमा एउटै श्रम संहिता छैन। Ministry of Labour, Department of Labour, Factories and General Labour Laws Inspection Department, Social Security Board, टाउनशिप कार्यालय, मेलमिलाप निकाय, मध्यस्थता निकाय र अदालतले फरक काम गर्छन्। ढाँचाले कर्मचारी र अन्य आश्रित कामका प्रकार—दैनिक, अस्थायी, कृषि, घरेलु, सरकारी र प्रशिक्षार्थी कामसहित—समेट्छ, यद्यपि व्यवहारिक पहुँच र औपचारिक संरक्षण समान छैनन्। Defence Services, Myanmar Police Force र अन्य सशस्त्र संगठन श्रम संगठन तथा श्रम विवाद ढाँचाका केही भागबाट अपवादमा छन्। काम सुरु भएको 30 दिनभित्र रोजगारदाताले लिखित रोजगार सम्झौता दिनुपर्छ र सम्झौता भएको 30 दिनभित्र सम्बन्धित टाउनशिप वा जिल्ला श्रम कार्यालयमा बुझाउनुपर्छ। सम्झौतामा सामान्यतया काम, कार्यस्थल, ज्याला, कार्यसमय, विश्राम अवधि, बिदा, सामाजिक सुरक्षा, रोजगारी अन्त्य, अनुशासन र विवाद प्रक्रिया उल्लेख हुन्छ। कानुनी न्यूनतमभन्दा कम सम्झौता सर्त प्रभावहीन हुन्छ। सम्झौतासम्बन्धी नियम र Rule 14 नमुनाको व्यवहारिक स्थिति हालका सूचनासँग जाँच्नुपर्छ। काम गर्ने समय कार्यस्थलमा निर्भर हुन्छ। कारखानामा वयस्कले सामान्यतया दिनको 8 र हप्ताको 44 घण्टाभन्दा बढी काम गर्नु हुँदैन; निरन्तर कारखाना काम हप्ताको 48 घण्टासम्म हुन सक्छ। पसल तथा प्रतिष्ठानमा सामान्य सीमा दिनको 8 र हप्ताको 48 घण्टा हो। कारखानामा बढीमा 5 घण्टाको कामपछि कम्तीमा 30 मिनेट विश्राम चाहिन्छ र विश्रामसहितको पूरा दिन सामान्यतया 10 घण्टाभित्र हुनुपर्छ। पसलमा बढीमा 4 घण्टाको कामपछि कम्तीमा 30 मिनेट विश्राम चाहिन्छ र विश्रामसहित दिन सामान्यतया 11 घण्टाभित्र हुनुपर्छ। कामदारले हप्तामा एक सशुल्क विश्राम दिन पाउँछन्। कारखानामा सामान्यतया आइतबार विश्राम हुन्छ; पसलले अर्को दिन छान्न सक्छ। आवश्यक परे कार्यतालिका पहिले देखाउनुपर्छ र निरीक्षकलाई बुझाउनुपर्छ; कामदारलाई लगातार 10 दिनभन्दा बढी काममा लगाउनु हुँदैन। अतिरिक्त कामका सीमा पनि फरक हुन्छन्। निरन्तर प्रक्रिया नभएका कारखानामा सामान्यतया हप्ताको 20 घण्टासम्म अतिरिक्त काम हुन्छ, सोमबारदेखि शुक्रबार 15 घण्टा र शनिबार 5 घण्टासम्म। पसलमा सामान्य सीमा हप्ताको 12 घण्टा हो; असाधारण अवस्थामा मात्र 16 घण्टासम्म पुग्न सक्छ र मध्यरातपछि जारी हुनुहुँदैन। कारखानाको अतिरिक्त काममा भत्ता बाहेक सामान्य ज्यालाको दोब्बर दिइन्छ; परिमाणअनुसार ज्याला पाउनेको अतिरिक्त समय सामान्यतया औसत दरको दोब्बरले गणना हुन्छ। सामान्य ज्याला, भत्ता र अतिरिक्त कामको आधार Notification 1/2025 सँग जाँच्नुपर्छ। अभिलेखित राष्ट्रिय न्यूनतम ज्याला आठ घण्टाको दिनका लागि MMK 7,800 वा प्रतिघण्टा MMK 975 हो; वृद्धि 1 October 2023, 1 August 2024 र 1 October 2025 देखि लागू भएका थिए। न्यूनतम ज्यालाको ढाँचा सामान्यतया कम्तीमा 10 कामदार भएका कार्यस्थलमा लागू हुन्छ र 10 भन्दा कम कामदार भएका साना वा पारिवारिक व्यवसाय अपवादमा छन्। ज्याला सामान्यतया नगदमा तिरिन्छ; वस्तुमा दिइने सुविधाले मात्र न्यूनतम ज्यालाको दायित्व पूरा गर्दैन। ज्याला सामान्यतया अर्को महिनाको सातौँ दिनअघि मासिक भुक्तानी हुनुपर्छ; कम्तीमा 1,000 कामदार भएका प्रतिष्ठानमा अन्तिम म्याद महिनाको दसौँ दिन हुन्छ। कानुनी कटौती सीमित छन् र रोजगारदाता पहलमा रोजगारी अन्त्य भएपछि अन्तिम ज्याला सामान्यतया दुई कार्यदिनभित्र तिर्नुपर्छ। लागू सरकारी राजपत्रअनुसार बिदामा हरेक वर्ष करिब 15 सार्वजनिक बिदा, 12 महिनाको निरन्तर कामपछि 10 दिन आर्जित वार्षिक बिदा र वर्षमा 6 दिन आकस्मिक बिदा पर्छन्। कम्तीमा छ महिना सेवा भएपछि वर्षमा 30 दिनसम्म सशुल्क बिरामी बिदा पाइन्छ; सामान्यतया चिकित्सकीय प्रमाणपत्र चाहिन्छ, पहिलेको बिरामी बिदा प्रायः बेतलबी हुन्छ। मातृत्व बिदामा जन्मअघि 6 हप्ता र जन्मपछि कम्तीमा 8 हप्ता तथा जुम्ल्याहा भए थप 4 हप्ता पर्छ। पितृत्व बिदा 15 दिन हो। रोजगारी अन्त्य हुँदा प्रयोग नभएको बिदा दुई दिनभित्र भुक्तानी गर्नुपर्छ। सार्वजनिक बिदामा काम गर्दा लागू जीवनयापन लागत भत्तासहित सामान्य दरको दोब्बर पाइन्छ। 14 वर्षमुनिका बालबालिकालाई काममा लगाउन पाइँदैन। 14 वा 15 वर्षका बाल कामदारले दिनको 4 घण्टाभन्दा बढी काम गर्न पाउँदैनन्, 18:00 देखि 06:00 बीच काम गर्न पाउँदैनन् र स्वास्थ्य योग्यता प्रमाणपत्र चाहिन्छ। Factories Act र सम्बन्धित निरीक्षण शक्तिअन्तर्गत कार्यस्थल सुरक्षा तथा स्वास्थ्यको निरीक्षण हुन्छ। कामसम्बन्धी चोटपटक कामदार समेटिएको भए Social Security Law अन्तर्गत, नत्र Workmen's Compensation Act अन्तर्गत पर्न सक्छ। कम्तीमा 5 कामदार भएको प्रतिष्ठानले व्यवसाय सुरु गरेको 30 दिनभित्र Social Security Board मा दर्ता गर्नुपर्ने सामान्य नियम छ। स्थायी तथा अस्थायी कामदार र प्रशिक्षार्थी सामान्यतया समेटिन्छन्। केही क्षेत्र स्वैच्छिक रूपमा सहभागी हुन सक्छन्—गैरव्यावसायिक सरकारी कामका केही भाग, अन्तर्राष्ट्रिय संगठन, दूतावास, मौसमी कृषि तथा माछा मार्ने काम, तीन महिनाभन्दा कम सञ्चालन भएका व्यवसाय, गैरनाफामूलक संस्था, पारिवारिक व्यवसाय र गैरव्यावसायिक घरेलु सेवा। हालको आधारभूत योगदान गणकमा स्वास्थ्य तथा सामाजिक हेरचाहका लागि रोजगारदाताबाट 2% र कामदारबाट 2% छ; अन्य कोष र उमेरअनुसारका दर हालका नियम तथा सूचनासँग जाँच्नुपर्छ। सुविधामा उपचार, औसत ज्यालाको 60% सम्म 26 हप्ताका लागि बिरामी नगद भुक्तानी, मातृत्व तथा पितृत्व सुविधा, अन्त्येष्टि सुविधा र कामसम्बन्धी चोटपटक सुविधा पर्न सक्छन्। मातृत्व नगद सुविधाका लागि सामान्यतया कम्तीमा एक वर्ष काम र छ महिनाको योगदान चाहिन्छ। सामाजिक सुरक्षा अपिल स्थानीय कार्यालयबाट क्षेत्रीय वा राज्य तह र त्यसपछि Social Security Board Appeal Tribunal मा जान सक्छ। कामदारले Labour Organization Law अन्तर्गत संगठन बनाउन सक्छन्। आधारभूत श्रम संगठनका लागि सामान्यतया कम्तीमा 30 कामदार चाहिन्छ; सोही क्षेत्र र प्रदेशका वैकल्पिक कार्यस्थल व्यवस्थामा 10% मतदान सीमा लाग्न सक्छ। टाउनशिप, क्षेत्र वा राज्य, महासंघ र महासंघहरूको परिसंघका छुट्टाछुट्टै सीमा छन्। दर्ता संगठनले संगठन गर्न, प्रतिनिधि छान्न, सामूहिक सौदाबाजी गर्न, विवादमा सहभागी हुन र कानुनी हडताल गर्न सक्छन्। रोजगारदाताले संगठन नियन्त्रण गर्न वा वैध युनियन सदस्यता/गतिविधिमा प्रतिशोध लिन पाउँदैन। दर्ता सामान्यतया 60 दिनभित्र लक्षित हुन्छ। कार्यस्थल समन्वय समितिमा सामान्यतया रोजगारदाता र कामदारको समान प्रतिनिधित्व हुन्छ; सदस्यको कार्यकाल एक वर्ष हुन्छ र समितिले सामूहिक सौदाबाजी, कार्यस्थल सुरक्षा, कल्याण र उत्पादकत्व हेर्न सक्छ। श्रम विवाद व्यक्तिगत वा सामूहिक हुन सक्छन् र रोजगारी, काम गर्ने समय, तलब, सुविधा, बिदा, सुरक्षा, चोटपटक वा बर्खास्तगीसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्। कम्तीमा 30 कामदार संलग्न भए कार्यस्थल समन्वय समितिले 5 दिनभित्र समाधान प्रयास गर्नुपर्छ। 30 भन्दा कम कामदार भए कामदारले सामान्यतया रोजगारदातासँग प्रत्यक्ष समाधान खोज्छ; अवधि 5 दिन हो। समाधान नभएको कुरा Township Conciliation Body मा जान सक्छ। सामूहिक मेलमिलाप सामान्यतया 3 दिनमा हुन्छ र त्यसपछि फाइल 2 दिनभित्र पठाइन्छ। Region वा State Arbitration Body ले सामान्यतया 7 दिनभित्र निर्णय गरी 2 दिनभित्र सुनाउँछ। Arbitration Council मा अपिल गर्ने सामान्य अवधि 7 दिन हो; तीन सदस्यीय राष्ट्रिय न्यायाधिकरणले अत्यावश्यक सेवा भए 7 दिनभित्र, अन्यथा सामान्यतया 14 दिनभित्र फैसला गर्छ र 2 दिनभित्र सुनाउँछ। समाधान नभएको व्यक्तिगत विवाद अदालत जान सक्छ। कानुनी श्रम विवाद मेलमिलाप र मध्यस्थतामा पक्षलाई सामान्यतया शुल्क लाग्दैन, तर निजी कानुनी सल्लाह, अनुवाद र यात्रा खर्चबारे उक्त नियमले निर्धारण गर्दैन। अत्यावश्यक सेवामा बाध्यकारी मध्यस्थता लागू हुन सक्छ। हडताल वा तालाबन्दीका लागि वैधानिक प्रक्रिया र सामान्यतया 3 दिनको सूचना चाहिन्छ; रोजगारदाताले विवादका सर्त एकतर्फी परिवर्तन गर्न पाउँदैन। रोजगारी अन्त्यका नियम रोजगार सम्झौतामा हुनुपर्छ। International Labour Organization को मार्गदर्शिकामा अभिलेखित आधारमा रोजगारदाता वा कामदारबाट 30 दिनको सूचना र उचित कारण चाहिन्छ, तर Rule 14 को ठ्याक्कै हालको स्थिति र कार्यान्वयन आधिकारिक सामग्रीबाट जाँच्नुपर्छ। सेवाअन्त्य क्षतिपूर्ति अन्तिम तलबबाट, अतिरिक्त समय बाहेक, गणना हुन्छ: 6 महिनाभन्दा कममा केही हुँदैन; 6 महिनादेखि 1 वर्षभन्दा कममा आधा महिनाको तलब; 1 देखि 2 वर्षभन्दा कममा 1 महिना; 2 देखि 3 वर्षभन्दा कममा 1.5 महिना; 3 देखि 4 वर्षभन्दा कममा 3 महिना; 4 देखि 6 वर्षभन्दा कममा 4 महिना; 6 देखि 8 वर्षभन्दा कममा 5 महिना; 8 देखि 10 वर्षभन्दा कममा 6 महिना; 10 देखि 20 वर्षभन्दा कममा 8 महिना; 20 देखि 25 वर्षभन्दा कममा 10 महिना; र 25 वर्ष वा बढीमा 13 महिना। चोरी, जानीजानी सम्पत्ति क्षति, हतियार वा विस्फोटक, गम्भीर हिंसा, घुस, जुवा वा लगातार तीन दिन अनुपस्थितिसहितका गम्भीर दुराचारले लागू नियमअनुसार क्षतिपूर्ति अधिकार हटाउन सक्छ। Department of Labour र श्रम आदानप्रदान कार्यालयले रोजगार सम्झौता बुझाउने व्यवहारिक काम सम्हाल्छन्। निरीक्षण विभागले कार्यस्थल, ज्याला र सुरक्षा अभिलेख निरीक्षण गरी मुद्दा चलाउन वा सिफारिस गर्न सक्छ। पहुँच, समय र कार्यान्वयन स्थान तथा क्षमताअनुसार फरक हुन्छ। कानुनले नाम लिए पनि अनौपचारिक, घरेलु र कृषि काममा पहुँच जोखिम बढी हुन्छ। त्यसैले कानुनी ढाँचालाई एउटै समान प्रक्रिया नठानी हालको कानुन, सूचना, कार्यस्थल वर्ग र जिम्मेवार स्थानीय कार्यालयअनुसार जाँच्नुहोस्।