ၶိူဝ်းႁိူၼ်း ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

ပေႃႈမႄႈ၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်း လႄႈ ၵူၼ်းႁိမ်းႁွမ်း ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၽုင်လုၵ်ႈၵူႈဝၼ်းၼမ်သုတ်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။ ၵၢၼ်ၽုင်လုၵ်ႈၼႂ်းႁိူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတႃႇလုၵ်ႈ၊ ၵၢၼ်ၽုင်လုၵ်ႈၼႂ်းသထၢၼ်ၸတ်းၸႂ်ႉၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ။ Department of Social Welfare လႄႈ ၸုမ်းၸွႆႈၵၢၼ်ၸၢင်ႈပၼ်ၵၢၼ်ၵုမ်းၶေႃႈၵႅတ်ႇၵင်ႈလုၵ်ႈ၊ ၸွႆႈၵူတ်းမၢႆ၊ ၸွႆႈပၢႆးၸႂ်လႄႈ တူင်ႇဝူင်း၊ ႁႃၶိူဝ်း လႄႈ ၵပ်းၶိုၼ်း၊ ၽုင်လုၵ်ႈၵၢၼ်ၵမ်ႉ၊ ၽုင်ၸွမ်းၵူၼ်းၶိူဝ်း၊ ပွတ်းလွတ်ႈၽေးတႃႇလုၵ်ႈ လႄႈ ပွတ်းလွတ်ႈၽေးတႃႇမႄႈယိင်းလႄႈလုၵ်ႈယိင်း။ NGO ပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်း၊ သถาบันသႃသၼႃ လႄႈ ၸုမ်းလူတ်းလွင်ႈပၢၼ်ၵႅၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၽိူမ်ႇပွတ်းလွင်ႈၽၢင်ႇတီႈၵၢၼ်ၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢမ်ႇမီး။ ၵၢၼ်တႄႇမိၼ်းၵေႃ၊ ၽၢတ်ႇမိၼ်း၊ ၵုမ်းလုၵ်ႈ၊ ၵမ်ႉၶဝ်ႈၶိူဝ်း၊ သိုပ်ႇပၼ်ၶူဝ်း လႄႈ ၽိုၼ်ၶူဝ်း ဢမ်ႇလႆႈသွႆးၸွမ်းၶၵ်ႉၵူတ်းမၢႆၶိူဝ်းႁိူၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းလၢႆးလဵဝ်။ ၸွမ်းငဝ်းလၢႆး ၵူတ်းသႃသၼႃ၊ Myanmar Customary Law၊ Dhammathat လႄႈ ၵူတ်းမၢႆဢၼ်တမ်းၸႂ်ႉ ၵူႈဢၼ်ၸၢင်ႈၵဵဝ်ႇၶွင်။ Supreme Court ဢၢင်ႈ Dhammathat ၼႂ်းၽၢႆႇၵူတ်းၶိူဝ်းႁိူၼ်းလၢႆလွင်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈမၵ်းမၢႆၶၵ်ႉၵၢၼ်ပဵၼ်ၵေႃႉလူဝ်ႇလႆႈၶေႃႈၸီႉၼႄတီႈၸုမ်းၸွႆႈၵူတ်းမၢႆပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်မီးတတ်း၊ ၵွပ်ႈၵူတ်းမၢႆဢၼ်ၸႂ်ႉ လႄႈ လွင်ႈထိုင်ၶၵ်ႉတတ်း တေၸၢင်ႈပိူင်ႈၵၼ်။ ၵၢၼ်ၸွႆႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းပၼ်ၸွမ်းၶေႃႈမႅၼ်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူႈမိုဝ်း။ Maternal and Child Cash Transfer ၽၢႆႇ Department of Social Welfare ၸွႆႈမႄႈမီးတွင်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တိုၵ်ႉပၼ်ၼူမ်း၊ မႄႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈၽုင်လုၵ်ႈဢายุတႂ်ႈသွင်ပီ ဢၼ်မႅၼ်ႈၶေႃႈမၵ်းမၢႆလႄႈ ပွတ်းၸတ်းၵၢၼ်။ ၶေႃႈၽွၼ်းလႆႈ Child Disability Benefit ၸၢင်ႈၸွႆႈလုၵ်ႈဢายุသွင်ထိုင်သိပ်းပႅတ်ႇ ၸွမ်းၵူတ်းၵၢၼ်၊ Social Pension ၼႂ်းပိုၼ်းၸွႆႈၵူၼ်းဢายุ 85 ပီၶိုၼ်ႈ။ ၵၢၼ်ၸွႆႈလူတ်းလွင်ႈပၢၼ်ၵႅၼ်ၸၢင်ႈပႃးငိုၼ်း၊ တၢင်းၵိၼ်၊ အဟာရ၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ လွင်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈ၊ ၼမ်ႉလွတ်ႈၽေး လႄႈ ၸွႆႈၽူႈမီးမၢၼ်ႇၵူၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပွတ်းၸွႆႈၶိုၼ်ႈၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈၺႃး၊ ငိုၼ်းၸတ်း၊ ၸုမ်းႁူမ်ႈမိုဝ်း လႄႈ ၵူတ်းမႅၼ်ႈ။ ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽုင်လုၵ်ႈတူၵ်းပိူင်ႈၼိူဝ်မႄႈယိင်း လႄႈ ႁိူၼ်းဢၼ်မႄႈယိင်းၵွၼ်းၼမ်။ လုၵ်ႈမီးမၢၼ်ႇၵူၼ်းၸၢင်ႈလူဝ်ႇထတ်း၊ ၸွႆႈၵူၼ်းတူဝ်မိူၼ်ၵၼ်၊ ၶိူင်ႈၸွႆႈ လႄႈ ၶေႃႈသူင်ႇတေႃႇ။ ၵၢၼ်ၽုင်ၵူၼ်းထဝ်ႈယင်းပိူင်ႈတူၵ်းတီႈ၊ ၵမ်ႈၼမ်ၶိုၼ်ႈၸွမ်းၵူၼ်းၶိူဝ်း၊ ၵူၼ်းႁိမ်းႁွမ်း လႄႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈတူင်ႇဝူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽုင်တီႈႁိူၼ်းပွၵ်ႈၵမ်း။ Inter-censal Survey 2019 မၢႆၵူၼ်းထဝ်ႈၸမ် 5.2 လၢၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် 10.1% ၵူၼ်းႁိူၼ်း၊ Census 2014 ႁၼ်ဝႃႈၵူၼ်းထဝ်ႈၵမ်ႈၸမ်ၼိုင်ႈၼႂ်းႁႃႈမီးမၢၼ်ႇၵူၼ်း။ ပၢင်တိုၵ်း၊ ၵူၼ်းယၢႆႉတီႈယူႇ၊ ၼမ်ႉထူမ်ႈ၊ ငလျင်၊ ၽၢၼ်ၵႃႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၸွႆႈဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ် ၸၢင်ႈႁႂ်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢတ်ႇ၊ တိူဝ်းၽေးတေႃႇလုၵ်ႈ၊ မႄႈယိင်း၊ ၵူၼ်းထဝ်ႈ လႄႈ ၵူၼ်းမီးမၢၼ်ႇၵူၼ်း။ ၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇၵဵဝ်ႇၶွင် မီးႁႃၶိူဝ်းလႄႈၵပ်းၶိုၼ်း၊ ၵုမ်းၶေႃႈၵႅတ်ႇၵင်ႈ၊ ၸွႆႈပၢႆးၸႂ်၊ ၸွႆႈၵူတ်းမၢႆ၊ ငိုၼ်းၸွႆႈ လႄႈ ၸွႆႈသူင်ႇပၢႆးယူႇလီ ဢမ်ႇၼၼ် ၵႅတ်ႇၵင်ႈ။ ၽႅၼ်ၸွႆႈၵူဝ်းမၼ်ႇ 2026 ၶွပ်ႇၽၢႆႇ 227 ၼႂ်း 330 ၸၼ်ႉဝဵင်းၵွၼ်းၵူႈ လႄႈ မၢႆၵူၼ်းလူဝ်ႇ 16.2 လၢၼ်ႉ ၸွမ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ 5 လၢၼ်ႉ။ ၽႅၼ် UNICEF 2026 မၢႆၵူၼ်းယၢႆႉၼႂ်းမိူင်းၸမ် 3.6 လၢၼ်ႉ၊ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇပႃးၼမ်လိူဝ်ၼိုင်ႈၼႂ်းသၢမ်; ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉၽႅၼ်ၸွႆႈလူတ်းလွင်ႈပၢၼ်ၵႅၼ်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်ၼပ်ႉၶိူဝ်းႁိူၼ်းတင်းမိူင်းၶွတ်ႇယွတ်ႈ။ ၶေႃႈတႄႇမူႇပၢၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းယင်းမီးဢေႇ။ Census 2014 မၢႆၶนาดႁိူၼ်းၵၢင် 4.4 ၵေႃႉ။ Myanmar Demographic and Health Survey 2015–16 မၢႆၼပ်ႉလုၵ်ႈၵိူတ်ႇ 2.3 တေႃႇမႄႈယိင်းၼိုင်ႈ၊ ဝဵင်းၸမ် 1.9၊ ဝၢၼ်ႈ 2.4။ ဢายุၵၢင်တႄႇတေႃႇမိၼ်းၵေႃ ပဵၼ် 22.1 ပီတႃႇမႄႈယိင်း လႄႈ 24.5 ပီတႃႇၽူႈၸၢႆး၊ ၸႄႈမိူင်းၶျင်းမီးနှုန်းၵိူတ်ႇလုၵ်ႈယႂ်ႇ 4.6။ တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉလၢတ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇ၊ ယႃႇၸႂ်ႉပဵၼ်ၶေႃႈၼပ်ႉယၢမ်းလဵဝ်တႃႇၵူႈၸႄႈမိူင်း/တိူင်း။ ၵၢၼ်ၽႅၼ်ၶိူဝ်း၊ ၵၢၼ်လုၵ်ႈတႄႇတွင်ႉ၊ ၵၢၼ်ဝၢႆးၵိူတ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်သူင်ႇမိူဝ်ႈၵိူတ်ႇယၢပ်ႇ မီးၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ လူတ်းလွင်ႈပၢၼ်ၵႅၼ် လႄႈ ၸုမ်းႁူမ်ႈမိုဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၢင်တိုၵ်း လႄႈ ပွတ်းႁၢင်ႇၵႆႁဵတ်းႁႂ်ႈထိုင်ၵၢၼ်ယၢပ်ႇယဵၼ်း။