Shteti në Mal të Zi

Kushtetuta e Malit të Zi e përcakton vendin si shtet të bashkuar dhe të pacenueshëm. Marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara e të botuara dhe rregullat përgjithësisht të pranuara të së drejtës ndërkombëtare janë pjesë e rendit të brendshëm juridik, kanë përparësi ndaj legjislacionit kombëtar dhe mund të zbatohen drejtpërdrejt. Të gjithë duhet të respektojnë Kushtetutën e ligjet dhe të paguajnë taksat e detyrimet e përcaktuara me ligj. Qytetarët e ushtrojnë sovranitetin drejtpërdrejt dhe përmes përfaqësuesve të zgjedhur; të huajt dhe qytetarët gëzojnë të drejtat dhe detyrimet e parashikuara nga ligji përkatës, ndërsa pjesëmarrja e të huajve në qeverisjen vendore varet nga legjislacioni. Parlamenti i Malit të Zi, Skupština Crne Gore, ka 81 anëtarë të zgjedhur për katër vjet. Ai miraton ndryshimet kushtetuese e ligjet, buxhetin e shtetit dhe llogarinë përfundimtare, planet e zhvillimit e hapësinore dhe strategjitë e sigurisë e mbrojtjes kombëtare; mbikëqyr Ushtrinë dhe shërbimet e sigurisë; konfirmon marrëveshjet ndërkombëtare; vendos për huamarrjen dhe huatë shtetërore; dhe zgjedh ose shkarkon Qeverinë. Parlamenti zgjedh gjithashtu gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese, Prokurorin e Lartë të Shtetit, Avokatin e Popullit, drejtuesit e Bankës Qendrore dhe Senatin e Institucionit Shtetëror të Auditimit. Seancat e rregullta zakonisht zhvillohen nga marsi deri në korrik dhe nga tetori deri në dhjetor. Gjashtë mijë votues mund të paraqesin nismë ligjore qytetare. Rregullat e referendumeve i përkasin kryesisht fushës së zgjedhjeve; propozimi për referendum mund të përfshijë të paktën 10% të zgjedhësve sipas kuadrit kushtetues. Presidenti i Malit të Zi zgjidhet drejtpërdrejt, me votim të fshehtë, për pesë vjet dhe mund të shërbejë maksimumi dy mandate. Presidenti përfaqëson shtetin, shpall ligjet, thërret zgjedhjet parlamentare, propozon mandatarin për kryeministër dhe kandidatët për Gjykatën Kushtetuese, propozon Avokatin e Popullit, emëron ambasadorët me propozim të Qeverisë pas mendimit të komisionit parlamentar përkatës dhe komandon Ushtrinë përmes Këshillit të Mbrojtjes dhe Sigurisë. Ky këshill përbëhet nga Presidenti, Kryetari i Parlamentit dhe Kryeministri dhe drejtohet nga Presidenti. Qeveria përbëhet nga Kryeministri, të paktën një zëvendëskryeministër dhe ministrat. Ajo drejton politikën e brendshme e të jashtme, zbaton ligjet, miraton akte zbatuese dhe propozon buxhetin, llogarinë përfundimtare, planet e zhvillimit e hapësinore dhe strategjitë e sigurisë e mbrojtjes kombëtare. Struktura e hulumtuar e Qeverisë së 44-të përfshin shtatë zëvendëskryeministra, 25 ministri dhe dy ministra pa portofol. Sekretariati i Përgjithshëm koordinon punën e Kabinetit, planifikimin strategjik, përafrimin me acquis të Bashkimit Evropian dhe informacionin publik. Administrata shtetërore përfshin ministritë dhe autoritete të tjera administrative. Ligji ose rregullorja e Qeverisë mund t'ia caktojë disa detyra publike vetëqeverisjes vendore ose një personi tjetër juridik. Ministria e Administratës Publike mbulon reformën administrative, shërbimin civil, transformimin digjital, qeverisjen elektronike, identifikimin elektronik, shërbimet e besimit, të dhënat e hapura, demokracinë elektronike, konsultimet publike, peticionet elektronike dhe qasjen. Inspektorati Administrativ shqyrton administratën shtetërore e vendore, procedurat administrative, detyrat e nëpunësve civilë dhe detyrimet ndaj qytetarëve, përfshirë diskriminimin. Ankesa për shërbimin civil mund t'i dërgohet fillimisht drejtuesit të institucionit; kur kërkohet përgjigje me shkrim, ajo duhet të jepet brenda 15 ditësh. Ankesa administrative e shkallës së parë i dërgohet organit që nxori vendimin. Vendimi i Qeverisë pa të drejtë ankimi administrativ mund të kundërshtohet në gjykimin administrativ. Mali i Zi ka 25 njësi të vetëqeverisjes vendore: kryeqytetin Podgoricë, Kryeqytetin e Vjetër Mbretëror Cetinje dhe komunat Andrijevica, Bar, Berane, Bijelo Polje, Budva, Gusinje, Danilovgrad, Žabljak, Kolašin, Kotor, Mojkovac, Nikšić, Petnjica, Plav, Pljevlja, Plužine, Rožaje, Tivat, Tuzi, Herceg Novi, Šavnik, Ulcinj dhe Zeta. Komuna është person juridik me kuvend komunal dhe kryetar të zgjedhur, shërbime administrative, pronë e buxhet të vetin, të ardhura të veta dhe qasje në pasuritë shtetërore. Komunat kryejnë detyra autonome, ndërsa financimi vendor, barazimi dhe grantet e kushtëzuara rregullohen veçmas. Qeveria mund të shkarkojë një autoritet vendor vetëm pas më shumë se gjashtë muajsh mosveprimi. Kuvendet komunale miratojnë dokumentet vendore të planifikimit. Gjyqësori përbëhet nga gjykata autonome dhe të pavarura. Rrjeti i gjykatave të zakonshme përfshin Gjykatën Supreme, Gjykatën e Apelit, Gjykatën Administrative, Gjykatën Tregtare, gjykatat e larta dhe gjykatat themelore. Këshilli Gjyqësor zgjedh e shkarkon gjyqtarët dhe kryetarët e gjykatave, cakton numrin e gjyqtarëve, trajton ankesat dhe çështjet e imunitetit dhe propozon financimin e gjykatave. Prokuroria e Shtetit është një autoritet i vetëm e i pavarur me zyrat supreme, speciale, të larta dhe themelore. Këshilli i Prokurorisë drejton sistemin prokurorial. Prokuroria Speciale e Shtetit trajton krimin e organizuar, korrupsionin e nivelit të lartë, pastrimin e parave, terrorizmin dhe krimet e luftës. Gjykata Kushtetuese është institucion kushtetues më vete me shtatë gjyqtarë, secili me mandat nëntëvjeçar. Ajo shqyrton ligjet dhe aktet e tjera kundrejt Kushtetutës dhe marrëveshjeve ndërkombëtare të zbatueshme, vendos për mosmarrëveshje kompetencash dhe disa ankesa kushtetuese dhe mund të shqyrtojë shkelje të pretenduara kushtetuese nga Presidenti. Ankesa kushtetuese zakonisht paraqitet pasi janë shteruar mjetet juridike efektive. Çdo person mund të nisë shqyrtimin e kushtetutshmërisë. Vendimet e Gjykatës Kushtetuese botohen, janë përgjithësisht detyruese dhe të ekzekutueshme. Mosmarrëveshjet zgjedhore dhe referendumet i përkasin kryesisht fushës së zgjedhjeve. Mbikëqyrja e pavarur përfshin Mbrojtësin e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut, që zakonisht quhet Avokati i Popullit, Institucionin Shtetëror të Auditimit dhe Agjencinë për Parandalimin e Korrupsionit. Avokati i Popullit ka mandat gjashtëvjeçar dhe merr ankesa për organet shtetërore, administratën dhe autoritetet vendore, shërbimet publike dhe organet që ushtrojnë kompetenca publike. Fusha e tij përfshin të drejtat e njeriut, parandalimin e torturës, diskriminimin, të drejtat e fëmijëve, grupet e cenueshme dhe barazinë gjinore. Institucioni Shtetëror i Auditimit kryen auditime supreme të ligjshmërisë dhe performancës për pasuritë e detyrimet shtetërore, buxhetet, subjektet e financuara publikisht dhe pronën shtetërore, dhe i raporton çdo vit Parlamentit. Agjencia për Parandalimin e Korrupsionit trajton konfliktet e interesit, dhuratat, sponsorizimet, donacionet, deklarimet e të ardhurave dhe pasurisë, planet e integritetit, mbrojtjen e sinjalizuesve dhe interesit publik, mbikëqyrjen e lobimit dhe procedurat përkatëse administrative ose kundërvajtëse. Të ardhurat publike vijnë nga taksat, detyrimet dhe burime të tjera të ligjshme; taksat dhe detyrimet mund të vendosen vetëm me ligj. Banka Qendrore është e pavarur dhe mbron stabilitetin monetar e financiar dhe sistemin bankar. Më 31 mars 2026, Ministria e Financave raportoi borxh të qeverisë së përgjithshme prej 5,133.5 milionë EUR, ose 59.9% të prodhimit të brendshëm bruto. Borxhi neto ishte 4,483 milionë EUR, ose 52.3% të produktit të brendshëm bruto, ndërsa borxhi i vetëqeverisjes vendore ishte 27.5 milionë EUR, ose 0.3%. Udhëzimet fiskale 2026–2029 caktojnë të ardhurat e vitit 2026 në 3.5768 miliardë EUR dhe tavanin e shpenzimeve në 3.158 miliardë EUR, me deficit të parashikuar 3.7% të produktit të brendshëm bruto. Parashikimi i borxhit bie nga 68.0% e produktit të brendshëm bruto më 2026 në 59.9% më 2029; këto janë matje dhe parashikime zyrtare, jo kosto universale për çdo banor. Mali i Zi mbron lirinë e shprehjes dhe të shtypit dhe ndalon censurën. Mediat mund të krijohen me regjistrim. Kuadri për mediat përfshin Ligjin për Median, ligjin për transmetuesin publik Radio Televizioni i Malit të Zi (RTCG) dhe Ligjin për Median Elektronike. Të dhënat për pronësinë, financimin publik dhe reklamat i nënshtrohen rregullave të transparencës. Personat fizikë dhe juridikë mund të kërkojnë qasje në informacion publik pa dhënë arsye. Kërkesat mund të paraqiten përmes shërbimeve të qeverisjes elektronike, me postë, email ose gojarisht për procesverbal dhe duhet të përcaktojnë informacionin e kërkuar, mënyrën e preferuar të qasjes dhe aplikuesin. Çdo tarifë varet nga shërbimi; faktet në dispozicion nuk përcaktojnë tarifë të vetme shtetërore. Sistemi i sigurisë përfshin Ministrinë e Mbrojtjes, Forcat e Armatosura, Ministrinë e Punëve të Brendshme dhe Drejtorinë e Policisë, Agjencinë e Sigurisë Kombëtare, Këshillin e Sigurisë Kombëtare, Agjencinë e Sigurisë Kibernetike dhe Ekipin e Qeverisë për Reagimin ndaj Incidenteve Kompjuterike, të njohur si CIRT. Ushtria mbron pavarësinë, sovranitetin dhe territorin e Malit të Zi, i cili mund të marrë pjesë në forca ndërkombëtare. Ushtria dhe shërbimet e sigurisë i nënshtrohen kontrollit demokratik dhe civil. Gjendja e jashtëzakonshme kushtetuese mund të lidhet me fatkeqësi të madhe natyrore, aksident teknik ose mjedisor, epidemi, trazira të mëdha të rendit publik ose kërcënim ndaj rendit kushtetues. Ligjet dhe rregulloret zakonisht hyjnë në fuqi ditën e tetë pas botimit, përveç kur justifikohet hyrja më e hershme. Presidenti zakonisht ka shtatë ditë për shpalljen e ligjit, ose tri ditë në procedurë të përshpejtuar; propozimi për mandatarin e Kryeministrit duhet bërë brenda 30 ditësh nga konstituimi i Parlamentit.