Монгол Улсад хараат хөдөлмөр эрхлэлт нь ажил олгогчийн удирдлага, зааврын дор явагддаг бөгөөд ихэвчлэн ажил үүрэг, ажлын байр, цалин хөлс, хөдөлмөрийн нөхцөлийг тусгасан хөдөлмөрийн гэрээнд үндэслэнэ. Хөдөлмөрийн харилцааг зохицуулах хууль (Хөдөлмөрийн тухай хууль) болон ажлын байрны аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль (Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай) зэрэг зохицуулалт нь ажиллах цаг, цалин хөлс, чөлөө, даатгал, ажлын байрны аюулгүй байдал, ажлаас чөлөөлөлттэй холбоотой асуудлыг хамарна. Ажил олгогч нь ажлыг зохион байгуулж, ажилтанд хяналт тавьж, цалин хөлс олгон, аюулгүй нөхцөлөөр хангана. Ажилгүйдэл гэдэг нь цалинтай ажилгүй байх үе бөгөөд хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээнд бүртгүүлэх, ажил хайх, шимтгэл төлсөн болон хүсэлт гаргасан нөхцөлийг хангасан тохиолдолд ажилгүйдлийн даатгал эсвэл орлогын дэмжлэг авах боломжтой холбоотой. Хөдөлмөрийн хүчний судалгаа (Labour Force Survey)-гаар ажилгүйдлийн түвшин 2024 оны дөрөвдүгээр улиралд 5.3%, 2025 оны нэгдүгээр улиралд 5.4% байсан; эдгээр үзүүлэлт нь бүртгэлтэй ажилгүй хүмүүс эсвэл тэтгэмж авагчидтай яг ижил бүлгийг хамрахгүй. Монгол Улсын хөдөлмөрийн зах зээл нь үйлчилгээ, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр болон барилгын салбарын ажилтан, ажил олгогчдыг холбодог. 2025 оны нэгдүгээр улиралд 15 ба түүнээс дээш насны ойролцоогоор 1.5 сая хүн ажиллах хүчинд оролцож, оролцооны түвшин 62.0% байсан бол хүн амд эзлэх хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин 58.7% байв. Улаанбаатар хотод эрэлт хамгийн их төвлөрдөг боловч ажилд орох боломж, мэргэшил, цалин хөлс болон албан ёсны хамгаалалт нь бүс нутаг, салбараас хамаарч ялгаатай. Мэргэжлийн үйл ажиллагаа нь албан ёсны, албан бус эсвэл далд хэлбэртэй байж болох бөгөөд Үндэсний ажил, мэргэжлийн ангилал (ҮАМАТ-08) нь мэргэжлийг ажлын байрны тодорхойлолт, ажилтан сонгон шалгаруулалт, мэргэшлийн төлөвлөлт болон хөдөлмөрийн статистикт ашиглах арван үндсэн бүлэгт ангилдаг. Ажилд орох шаардлага, зөвшөөрөл болон сургалт нь тухайн мэргэжлээс хамаарна. Бизнесийн үйл ажиллагааг компани, нөхөрлөл эсвэл хоршооны хэлбэрээр явуулж болохоос гадна хувиараа хөдөлмөр эрхлэлт, өрхийн хөдөлмөрөөр гүйцэтгэж болно. Хуулийн этгээд нь улсын бүртгэлд бүртгүүлсний дараа л иргэний эрх зүйн чадамжтай болно. Албан ёсны бизнес эрхлэгчид бүртгэлийн өөрчлөлт, зөвшөөрөл, татварын тайлагнал болон бизнесийн цахим үйлчилгээ (E-Business 2.0), төрийн цахим үйлчилгээ (E-Mongolia) зэрэгтэй холбоотой үргэлжилсэн үүрэг хүлээж болно.
Хөдөлмөр эрхлэлт Монгол Улсад
Монгол Улсад хөдөлмөр эрхлэлтэд хараат хөдөлмөр эрхлэлт, ажил олгогч, ажилгүйдэл, хөдөлмөрийн зах зээл, мэргэжил болон бизнесийн үйл ажиллагаа хамаарна. Ажил эрхлэлт нь ихэвчлэн ажил олгогч, хөдөлмөрийн гэрээ, цалинтай ажил үүрэгтэй холбоотой байдаг бол хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч, малчин, өрхийн болон бизнесийн үйл ажиллагаа өөр өөр зохицуулалттай байж болно. Эрх, үүрэг, мэргэшил, бүртгэл болон орлогын дэмжлэг нь хөдөлмөрийн хэлбэр, салбараас хамаарна.
Tip
Бодит үүрэгтээ тохирох хөдөлмөрийн хэлбэрийг сонгоод эхлэхээсээ өмнө гэрээ, мэргэшил, бүртгэл болон орлогын дэмжлэгтэй холбоотой үр дагаврыг шалга. Албан ёсны хөдөлмөрийн харилцаа нь үүрэг, хамгаалалтыг илүү тодорхой болгож болох бол хувиараа хөдөлмөр эрхлэлт эсвэл бизнесийн үйл ажиллагааны бүртгэл, зөвшөөрөл, татварын тайлагналыг өөрөө хариуцна.