Ажил олгогч нь Монголын эсвэл гадаадын компани, өөр байгууллага, салбар эсвэл төлөөлөгчийн газар, олон улсын байгууллага, эсвэл хөдөлмөрийн харилцаанд оролцож буй хувь хүн байж болно. Эрх бүхий ажил олгогчийн төлөөлөгч байгууллагын хөдөлмөрийн үүргийг удирдана. Хуульд заасан тохиолдолд ажилтны төлөөлөгчдийн саналыг авч хөдөлмөрийн дотоод журмыг боловсруулна. Ажил эхлэхээс өмнө ажил олгогч ажил, үүрэг, ажлын байр, цалин, хөдөлмөрийн нөхцөлийг танилцуулна. Ажил олгогч, ажилтан ерөнхийдөө бичгээр хөдөлмөрийн гэрээ байгуулж, ажилтанд нэг хувийг өгнө. Хүчинтэй шалтгаанаар бичгээр байгуулах боломжгүй байсан бол ажлын 10 өдрийн дотор бичгээр үйлдэх ёстой. Бичиг баримт дутуу байсан ч ажилтан ажилдаа орсон үеэс хөдөлмөрийн харилцаа эхэлнэ. Ажил олгогч баталгаажуулсан ажлын байрны тодорхойлолт хадгалж, ажилтны мэдээлэл цуглуулах журмыг мөрдөнө. Хувийн, улс төрийн болон үйлдвэрчний эвлэлийн мэдээллийг зөвтгөх зорилгогүйгээр ашиглахыг ерөнхийдөө хязгаарлана. Хяналтын төхөөрөмж ашиглахаас өмнө ажилтанд мэдэгдэж, баримтжуулсан журамтай байх шаардлагатай. Ажил олгогч цалинг сар бүр тогтсон өдөр хоёроос доошгүй удаа олгож, цалингийн бүрэлдэхүүн болон суутгалыг мэдээлнэ. Цалин мөрдөх хуулийн доод хэмжээнээс бага байж болохгүй. Ижил үнэ цэнтэй ажилд ижил цалин олгох шаардлагатай бөгөөд цалингийн үйл ажиллагаа ил тод байна. Ажлын болон амралтын цаг хуулийн хязгаарт багтах ёстой. Улсын бүртгэлийн гэрчилгээ авснаас хойш ажлын 14 өдрийн дотор ажилтныг нийгмийн даатгалд бүртгэж, ажил олгогчийн шимтгэлийг төлж, дараа сарын тавны дотор сарын тайлан хүргүүлнэ. Мэргэжлээс шалтгаалах эрсдэлийн ангиллаас хамаарч ажил олгогчийн нийгмийн даатгалын шимтгэл эрүүл мэндийн даатгалыг оруулахгүйгээр 10.5, 11.5 эсвэл 12.5 хувь байна; үйлдвэрлэлийн ослын эрсдэлийн хувь 0.5, 1.5 эсвэл 2.5 байна. Гадаад ажил олгогч эсвэл олон улсын байгууллага Монгол ажилтан авахад эрүүл мэнд, нийгмийн даатгалын бичиг баримтыг мөн хариуцна. Удирдлага нь хууль ёсны заавар, гүйцэтгэлийн урамшуулал, урамшуулалт төлбөр, сахилга, гэрээний өөрчлөлт, гэрээ дуусгавар болгох асуудлыг хамарна. Ажил олгогч тоног төхөөрөмж, ажлын заавар, мэргэшил сэргээх сургалт өгч, ажилтны сайн сайхныг дэмжих ажлын болон амралтын зохицуулалт хийнэ. Хүйсээр ялгаварлах, ажлын байр зарлахдаа хүйсээр давуу эрх олгох, жирэмслэлт, хүүхэд асрах эсвэл гэр бүлийн байдлаас болж ажлаас чөлөөлөхийг хориглоно. Дарамт, хүчирхийлэл, бэлгийн дарамтын эсрэг журам гаргаж, сургалт зохион байгуулан, ижил цалин олгож буй эсэхийг хянана. Амжилтгүй болсон нэр дэвшигч сонгон шалгаруулалтын талаар бичгээр тайлбар хүсэж болно. Ажил олгогч жил тутмын жендэрийн тайланг арванхоёрдугаар сарын 20-ны дотор холбогдох сум эсвэл дүүргийн Засаг даргын Тамгын газарт хүргүүлнэ. Мэргэжлийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн асуудлыг ажил олгогч эсвэл захирал хариуцна. Байгууллага мэргэшсэн аюулгүй ажиллагааны ажилтан томилж, ажлын байрны эрсдэл, нөхцөлийг үнэлэн, мөрдөлтийг хянаж, шаардлагатай эрүүл мэндийн үзлэгийн төлбөрийг төлнө. Туршилт, хадгалалт, цэвэрлэгээ, засвар үйлчилгээг оролцуулан тохирох хувийн хамгаалах хэрэгслийг үнэ төлбөргүй олгож, жилд хоёроос доошгүй удаа аюулгүй ажиллагааны сургалт явуулсны дараа шалгалт авна. Аюултай химийн бодисын бүртгэл хөтөлнө. Өндөр эрсдэлтэй ажилтны амь нас, эрүүл мэндийн даатгал дор хаяж 36 сарын цалинтай тэнцэнэ. Ослын дараа ажил олгогч тээвэр, эмчилгээний зардлыг хариуцаж, хэргийг шалгаж бүртгэн, мэдээлж, шаардлагатай нөхөн төлбөр олгоно; ослыг нуун дарагдуулах нь нэмэлт эрсдэл үүсгэнэ. 2026 онд хяналт 21 аймаг, зургаан дүүрэг, 40 гаруй сумыг хамарч байв. Хяналтын хүрээнд эрх бүхий байгууллагууд 746 осол эсвэл хурц хордлого, 73 нас баралт, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний 2,046 тохиолдол бүртгэж, дунд болон өндөр эрсдэлтэй 1,194 ажлын байранд эрсдэлд суурилсан хяналт хийхээр төлөвлөсөн. Ажилтныг үйлдвэрчний эвлэл эсвэл үйлдвэрчний эвлэлгүй бол сонгосон ажилтны төлөөлөгч төлөөлж болно. Хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээ хуулийн нөхцөлийг сайжруулж болно. Монголын гурван талт нийгмийн түншлэлийн тогтолцоонд үндэсний, салбарын, аймаг, нийслэлийн Хөдөлмөр, нийгмийн түншлэлийн хороо багтана. 2026-2028 оны үндэсний хэлэлцээр хүчин төгөлдөр үйлчилж байна. Дотоод журам, хөдөлмөрийн норм, олноор ажлаас чөлөөлөх асуудлаар ажилтны төлөөлөгчдөөс санал авна. Хамтын ашиг сонирхлын хөдөлмөрийн маргааныг ерөнхийдөө харилцан тохиролцох, хөдөлмөрийн зуучлал, шаардлагатай бол хөдөлмөрийн арбитраар шийдвэрлэнэ. Зуучлал эсвэл арбитрын явцад талууд ажил хаях, ажил олгогч ажил зогсоох эрхгүй. Арбитрын шийдвэр заавал биелүүлэх бөгөөд эцсийн байна. Хөдөлмөрийн эрхийн ганцаарчилсан маргааныг ажлын байрны комисс эсвэл сум, дүүргийн гурван талт маргаан шийдвэрлэх байгууллагад шилжүүлж болно. Нэхэмжлэлийг ерөнхийдөө ажлаас чөлөөлөх, шилжүүлэх үйл явдлаас хойш 30 хоногт, бусад шаардлагыг 90 хоногт багтаан гаргана. Урьдчилсан шийдвэр гаргах хугацаа ажлын 10 хүртэл өдөр; шүүхэд давж заалдах хугацаа ерөнхийдөө ажлын 10 өдөр байна. Байгууллагын өөрчлөлтөд татан буулгах, ажлын байр цомхотгох, сануулга болон сайжруулах хугацаа олгосны дараах мэргэшил хангалтгүй байдал, шилжүүлэх боломжгүйг баталгаажуулсан хөдөлмөрийн чадваргүй байдал, давтан эсвэл ноцтой зөрчил, итгэл алдсан байдал, хуурамч мэргэшлийн баримт зэрэг хамаарч болно. Эдгээр үндэслэлд ерөнхийдөө 30 хоногийн бичгээр мэдэгдэнэ. Өмчлөгч, хуулийн хэлбэр эсвэл удирдлага өөрчлөгдсөн нь дангаараа ажлаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй. 90 хоногийн дотор олноор ажлаас чөлөөлөх гэж үзэх босго нь 10-50 ажилтантай байгууллагад таван ажилтан, 51-499 ажилтантайд нийт ажилтны 10 хувь, 500 ба түүнээс дээш ажилтантайд 50 ажилтан байна. Ажил олгогч ажилтны төлөөлөгчтэй хэлэлцээ хийж, орон нутгийн хөдөлмөрийн байгууллагад 30 хоногийн дотор мэдэгдэнэ; өөр ажилд шилжүүлэх, давтан сургах, дахин ажилд авах давуу эрх үйлчилж болно. Ажил олгогчийн зардалд цалин, нийгмийн даатгалын ажил олгогчийн шимтгэл, эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл, эрүүл мэндийн үзлэг, хамгаалах хэрэгсэл, аюулгүй ажиллагааны сургалт, өндөр эрсдэлийн даатгал, ослын зардал, нөхөн төлбөр, шаардлагатай бол ажлаас халагдсаны тэтгэмж орно. Эрсдэл, орлого, салбараас хамаарч хувь болон хугацаа өөр байж болох тул цалин бодохоос өмнө хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ болон шимтгэлийн мөрдөх дүрмийг шалга. Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам, хөдөлмөрийн улсын байцаагч, нийгмийн даатгалын байгууллага, орон нутгийн түншлэлийн хороо, маргаан шийдвэрлэх байгууллага, ажилтны төлөөлөгч тус тус өөр үүрэгтэй. Холбогдох хуулийн албан бус англи орчуулга байвал монгол эх нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой.
Монгол Улс дахь ажил олгогч
Монгол Улсад ажил олгогч нь ажлыг зохион байгуулж, ажилтан авч, цалин олгон, аюулгүй хөдөлмөрийн нөхцөл бүрдүүлдэг. Үүнд хөдөлмөрийн гэрээ, дотоод журам, удирдлага, даатгал, ажилтны төлөөлөл, маргаан, байгууллагын өөрчлөлт хамаарна. Үндсэн зохицуулалтад Хөдөлмөрийн тухай хууль болон Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль багтана.
Tip
Монгол Улсад ажил олгогчийн үүргийг нэг удаагийн бүртгэл гэж бус, тогтмол хяналт шаардсан тогтолцоо гэж авч үз. Гэрээ, цалин, нийгмийн даатгал, аюулгүй байдал, ажилтны төлөөлөл, шийдвэрийн найдвартай бүртгэл хөтөл; нотлох баримт дутсанаар зардал, маргааны эрсдэл үүсэж болно. Ажлын байр аюултай эсвэл ажилтны тоо олон үед хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, цалинг нэн тэргүүнд тавь.