ၸၼ်ႉၸူဝ်ႈပၢၼ် ၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်း

ၵၢၼ်ၸွႆႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်းၶဝ်ႈပႃးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ၊ ၵူၼ်းလူင်၊ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၼႂ်းၶိူဝ်းႁိူၼ်း၊ ၵူၼ်းထဝ်ႈ၊ ၵူၼ်းလူဝ်ႇၽူႈလုမ်းလႃး လႄႈ ၽွင်းၽေး၊ ၵူၺ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၸွႆႈၽိတ်းၽၢင်ႇ။ ၶိူဝ်းႁိူၼ်း လႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ်၊ ၽၢႆႇဝၢၼ်ႈ၊ ၸႄႈဝဵင်း လႄႈ ၸႄႈမိူင်းၵပ်းသိုပ်ႇၵူၼ်းၸွမ်းၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။ ၸုမ်းၵွင်ႉၵၢႆႇပႃးၽၢႆႇႁႅင်းၵၢၼ် လႄႈ ႁူမ်ႇလူမ်ႈလူမှုရေး၊ ၽၢႆႇပညာ၊ ၽၢႆႇသုၶภาพ၊ ၽၢႆႇၼႂ်းမိူင်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ၊ ၸုမ်းမႃႇသျု၊ ၸုမ်းပုတ်ႉထ လႄႈ တူင်ႇဝူင်း၊ ၸုမ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁိုဝ် ၶူင်းၵၢၼ်ၸွႆႈ UN။ တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ တႅမ်ႈမၢႆၵိူတ်ႇ လႄႈ ၶဝ်ႈသဵၼ်ႈႁိူၼ်းယေး ၸွႆႈႁပ်ႉႁွင်းတူဝ်ၵူတ်ႇပၢႆးၵူတ်း လႄႈ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈထိုင်ႁဵၼ်း၊ ယႃႈယႃ လႄႈ ၵုမ်းထိင်း။ တႅမ်ႈမၢႆၵိူတ်ႇဢမ်ႇမီးၵႃႈၶၼ်တႂ်ႈၵူတ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇမႂ်ႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတႄႇ 4 December 2023၊ ၵူၺ်းတႅမ်ႈမၢႆယင်းဢမ်ႇတဵမ်: Lao Social Indicator Survey 2023 ႁၼ်ဝႃႈ 65% ၶွင်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢႃႇယုတႂ်ႈႁႃႈၶူပ်ႇလႆႈတႅမ်ႈမၢႆ၊ ၼႂ်းဝဵင်း 74.1%၊ ၼႂ်းဝၢၼ်ႈ 61.7%၊ လႄႈ ဝၢၼ်ႈဢမ်ႇမီးသဵၼ်ႈတၢင်း 57.7%။ ၵၢၼ်ၽတ်းၽဵင်ႈၸူဝ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းမီးတၢင်းၵၢၼ်၊ ဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် လႄႈ တူင်ႇဝူင်း ၵူၺ်းၶဝ်ႈထိုင်ဢမ်ႇတူဝ်ႈ။ UNICEF ၼႄ coverage ၵၢၼ်ႁဵၼ်းမူႇလၢႆးၸူဝ်ႈဢွၼ်ႇတူဝ်ႈမိူင်း 27% ၼႂ်း 2025၊ လႄႈ တႂ်ႈ 10% ၼႂ်းၽၢင်ႇၸၢၼ်းတၢင်းၵၢၼ်လၢဝ်း။ ၽၢၼ်၊ တၢင်းၵႆ၊ ၽႃႇသႃႇ၊ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၵၢၼ်တူဝ်၊ ၽူႈယိင်း/ၽူႈၸၢႆး၊ ၵၢၼ်လုၵ်ႈႁဵတ်း၊ ၵၢၼ်ၵႃႉၵူၼ်း၊ ၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉ လႄႈ မၢၵ်ႇဢမ်ႇတႅၵ်ႇၵိုၵ်းၵူၼ်း ၸၢင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈႁဵၼ်း/ၵုမ်းထိင်း။ မီးၶေႃႈၸႅင်ႈဝႃႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢႃႇယုႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် 450,000 ၵေႃႉဢမ်ႇၶဝ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵူႈမိူဝ်ႈမၵ်းမၼ်ႈဢႃႇယု 10 ထိုင် 19။ ၶဝ်ၶၢႆႉၽၢၼ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းမူႇလၢႆး၊ ၸၼ်ႉၵၢင်၊ ၸၼ်ႉသုင်၊ ၵၢၼ်သွၼ်ပၢႆးၵၢၼ်/ၸၢင်ႈ၊ ၸၼ်ႉၸွမ် ႁိုဝ် ၵၢၼ်။ Decree 208/GOV 2020 တႃႇၵၢၼ်ႁဵၼ်းတေႃႇၸူဝ်ႈပၢၼ် ႁပ်ႉႁွင်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းတၢင်းၵၢၼ်၊ ဢမ်ႇတၢင်းၵၢၼ် လႄႈ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၵႂၢင်ႈ၊ ပၼ်ၶွပ်ႇတႃႇႁပ်ႉႁွင်း၊ ပၼ်ၶေႃႈႁပ်ႉႁွင်း လႄႈ သိုပ်ႇၸၼ်ႉ။ ဢမ်ႇမီးငိုၼ်းၸွႆႈၸုမ်းလဵဝ်တူဝ်ႈမိူင်း ႁိုဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းၶၢႆႉၸူဝ်ႈပၢၼ်တႃႇၵူၼ်းၼုမ်ႇ။ ၵၢၼ်ဢွၵ်ႇႁူင်းႁဵၼ်း၊ မင်ႇၵလႃႇၸဵမ်ငဝ်း၊ ၵၢၼ်မီးၶဝ်ႈၸႂ်မႄႈၸဵမ်ငဝ်း၊ ၵႃႉၵူၼ်း၊ ၵႃႉၵၢၼ်လိင်၊ ၸႂ်ႉယႃႈ၊ ၶႃႈတူဝ်တၢႆ၊ မၢတ်ႇၽေး၊ ၶၢႆႉတီႈဢမ်ႇလွတ်ႈၽေး ပဵၼ်ၽေးၶိုၵ်ႉ။ survey 2023 ႁၼ်ဝႃႈ 30.5% ၽူႈယိင်းမင်ႇၵလႃႇၵမ်းႁူဝ်ၸဵမ်တႂ်ႈ 18၊ 17.4% မီးလုၵ်ႈၵမ်းႁူဝ်တႂ်ႈ 18။ တီႈဝၢၼ်ႈ၊ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ၽူႈယိင်း/ၽူႈၸၢႆး၊ ၽၢၼ်၊ ၵၢၼ်တူဝ် လႄႈ ၽိုၼ်ဢမ်ႇၶူပ်း ၸၢင်ႈႁႄႉၵၢၼ်ၶဝ်ႈထိုင်။ ၵူၼ်းလူင်ၵူႈမိူဝ်ႈႁူမ်ႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတႃႇၵိၼ်၊ ၵၢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်၊ ၵၢၼ်ႁႃငိုၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ၵိၸ်ၵၢၼ်ဢွၼ်ႇ၊ ၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ/ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် လႄႈ ၽူႈလုမ်းလႃးႁိူၼ်း။ ၵူတ်းႁႅင်းၵၢၼ်မၵ်းမၼ်ႈ 14 ၶူပ်ႇပဵၼ်ဢႃႇယုတႂ်ႈသုတ်းတႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ၵူၺ်းၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈ/ၵၢၼ်ၵုမ်းထိင်းၽိတ်းၵၼ်ၸွမ်းၵၢၼ် လႄႈ ဢႃႇယု။ 2025 ILO ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် 9 ၼႂ်း 10 ၵေႃႉဢမ်ႇၶဝ်ႈသဵၼ်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈလူမှုရေး၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်လႆႈႁူမ်ႇလူမ်ႈဢေႇ။ National Social Protection Strategy 2025 လႄႈ Decree 224/PM 2020 ပၼ်ၶွပ်ႇတႃႇႁူမ်ႇလူမ်ႈသုၶภาพ၊ လူမှုရေး လႄႈ ၵၢၼ်ၵူၼ်း၊ ၵူၺ်းသုၼ်ႇလႆႈ/ငိုၼ်းၸွႆႈၸွမ်းၶူင်းၵၢၼ်၊ ငိုၼ်းသႂ်ႇ၊ ၽၢႆႇၵၢၼ် လႄႈ တီႈယူႇ။ ဢမ်ႇမီးၶေႃႈလၵ်းထၢၼ်တႃႇငိုၼ်းၸွႆႈၵူၼ်းၶဝ်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းလူင်။ မင်ႇၵလႃႇ ႁိုဝ် ၶေႃႈႁူမ်ႈယူႇ၊ မီးလုၵ်ႈ၊ လုမ်းလႃးလုၵ်ႈ၊ ၽႄၶိူဝ်းႁိူၼ်း၊ ၶၢႆႉတီႈ၊ တၢႆၵူၼ်းၸမ်၊ လႄႈ လုမ်းလႃးၵူၼ်းပိုင်ႈဢိင် ပဵၼ်ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၵူၼ်းလူင်။ ၶိူဝ်းႁိူၼ်း/ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၵ်းမၼ်ႈၵၢၼ်ၸွႆႈပိူင်လူင်၊ ၾိင်ႈငႄႈၸၢင်ႈတၢင်ႇၵၼ်ၵႂၢင်ႈၵူတ်း လႄႈ ၽိုၼ်မၢႆ။ ၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၸၢင်ႈလူဝ်ႇၵပ်းဝၢၼ်ႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ ႁိုဝ် ၽၢႆႇၸႄႈဝဵင်း၊ ၽိုၼ်၊ ၵႃႈၶၢႆႉတီႈ၊ ၶၢဝ်းပႂ်ႉ လႄႈ ၵႃႈၸႂ်ႉၽိတ်းၵၼ်ၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ ၵူၼ်းထဝ်ႈမီးၽၢႆႇၵုမ်းထိင်းတႂ်ႈ Decree 473 of 2021 လႄႈ ၽႅၼ်ၸိူဝ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းသုၶภาพ၊ ၵူၼ်း၊ ၵုမ်းထိင်း၊ ႁဵၼ်း၊ ငိုၼ်းႁႃ၊ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢမ်ႈၸူဝ်ႈ။ ပိင်ႇၸၢင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၢၼ်သႂ်ႇငိုၼ်း/ၵၢၼ်တၢင်းၵၢၼ်၊ ၵူၼ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ၵူၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်လႆႈႁူမ်ႇလူမ်ႈဢေႇ။ ဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈမီးပိင်ႇၵူၼ်းထဝ်ႈတူဝ်ႈမိူင်း ႁိုဝ် ၵၢၼ်လုမ်းလႃးယၢဝ်းယၢဝ်းတူဝ်ႈမိူင်း။ ၽႅၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈ 2025–2035 ႁွင်ႉဝႃႈတိုၵ်ႉႁဵတ်း၊ ၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်ပၼ်ၸွႆႈယင်းမီးၶွပ်ႇ။ မိူင်းလၢဝ်းဢမ်ႇမီးပိူင်ႁူမ်ႇလူမ်ႈၵၢၼ်လုမ်းလႃးယၢဝ်းယၢဝ်း မိူၼ်ႁူင်းႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ႁိုဝ် ပိူင်တႅတ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်တိုင်းၵၢၼ်လူဝ်ႇၽူႈလုမ်းလႃး။ ၵၢၼ်လုမ်းလႃးဢမ်ႇလႆႈငိုၼ်း ၼမ်ပၼ်ၶိူဝ်းႁိူၼ်း လႄႈ တူင်ႇဝူင်း၊ ၽူႈယိင်း/လုၵ်ႈယိင်းႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၼမ်။ ၵၢၼ်သုၶภาพပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ ၵၢၼ်ၸွႆႈၵူၼ်းတူဝ်၊ ၽိုၼ်ၶိုၼ်းႁႅင်း၊ ၵူၼ်းၸွႆႈလူမှုရေး၊ ဝၢၼ်ႈ လႄႈ ၶူင်းၵၢၼ် NGO/UN ၸွႆႈလႆႈ၊ ၵူၺ်းၵၢၼ်ၶဝ်ႈထိုင်တူၵ်းတီႈၵၼ်လႄႈၸွမ်းၶူင်းၵၢၼ်။ ၵၢၼ်ၵူတ်ႇရောค လႄႈ ယႃႈယႃပဵၼ်ၽၢႆႇသုၶภาพပိူင်လူင် ဢမ်ႇၸႂ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းၸွႆႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ၽၢႆႇၽႄ။ ၽေးၸၢင်ႈပႃးၵုမ်းထိင်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵၢၼ်ႁုၵ်ႉႁၢႆႉ၊ ၵႃႉၵူၼ်း၊ ၵၢၼ်လုၵ်ႈႁဵတ်း၊ မင်ႇၵလႃႇဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇ ႁိုဝ် မီးလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼုမ်ႇ၊ ၽႄၶိူဝ်းႁိူၼ်းယွၼ်ႉၶၢႆႉတီႈ၊ ၽၢၼ်၊ ၽေးသၽႃႇဝ၊ ၼမ်ႉၼွင်း၊ ၶၢဝ်းၾိၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ၊ မၢၵ်ႇဢမ်ႇတႅၵ်ႇ၊ ၵၢၼ်တူဝ် ႁိုဝ် တၢႆၵူၼ်းၸမ်။ Village Child Protection Networks၊ သဵၼ်ႈတၢင်းၽၢႆႇၸွႆႈ လႄႈ ၽၢႆႇႁႅင်းၵၢၼ်၊ ပညာ၊ သုၶภาพ ၸၢင်ႈၶဝ်ႈပႃး။ ၵၢၼ်ၸွႆႈၵူၼ်းၼုမ်ႇတႃႇၽေး လႄႈ ၸွႆႈၸႂ်မီးလၵ်းထၢၼ်၊ ၵူၺ်းဢမ်ႇမီးသဵၼ်ႈတၢင်းၽေးၵၢၼ်ၸူဝ်ႈပၢၼ်ၸုမ်းလဵဝ်။ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈထိုင်တူဝ်ထူပ်းၵူႈမိူဝ်ႈယူႇၼိူဝ်ၶိူဝ်းႁိူၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈ၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ ႁိုဝ် ၽၢႆႇၸႄႈဝဵင်း/ၸႄႈမိူင်း ဢၼ်ၵပ်းထိုင်လႆႈ။