ၼႃႈႁိူၼ်း တီႈမိူင်းလၢဝ်း

Civil Code မိူင်းလၢဝ်းပၼ်ပိူင်တၢင်းၵၢၼ်တႃႇၵၢၼ်ၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၾိင်ႈဝၢၼ်ႈလႄႈၶိူဝ်းၵူၼ်းယင်းမီးၽွၼ်းၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်။ ၽူႈပေႃႈမႄႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၽူႈယႂ်ႇၸၢင်ႈၸွႆႈတူၵ်းတူၵ်းလၢတ်ႈၶေႃႈၵူႈၵၼ်၊ bride-price လႄႈပွႆး၊ ၵူၺ်းၵႃႈၵၢၼ်ၸွမ်းထုင်းၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇပၼ်ၽွၼ်းၵฎหมายမိူၼ်ၵၢၼ်ၵူႈၵၼ်ဢၼ်လူင်းမၢႆ။ တႃႇလူင်းမၢႆၵူႈၵၼ်လူဝ်ႇၽွမ်ႉၸႂ်သွင်ၽၢႆႇလႄႈၽိုၼ်ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈၵူႈၽၢႆႇတူဝ်လဵဝ်၊ ၽၢတ်ႇၵၼ်ယဝ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ပူၼ်ႉပႆႇ။ ဢႃယုၵฎหมายတႂ်ႈသုတ်း 18 ပီ။ Civil Code ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉၵၢၼ်ၵူႈၵၼ်ၸၢႆးတင်းၸၢႆး ဢမ်ႇၼၼ်ယိင်းတင်းယိင်း။ ၵၢၼ်ၼႃႈႁိူၼ်းၸွမ်းၵฎหมายတႄႇမိူဝ်ႈလူင်းမၢႆ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပွႆးၵူၺ်း။ Family Book ပဵၼ်ပပ်ႉမၢႆၼႃႈႁိူၼ်းလႄႈတီႈယူႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉၵပ်း civil registration။ Ministry of Home Affairs ၵုမ်းၵၢၼ် civil registration။ ၽူႈႁူဝ်ၼႃႈႁိူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၽူႈတႅၼ်းပိူင်လူင်ၸႅင်ႈၵိူတ်ႇတီႈၽူႈၼမ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်း 30 ဝၼ်း၊ ၸင်ႇၽူႈမၢႆၼႃႈႁိူၼ်းၸႄႈဝဵင်းမၢႆ။ Child Rights Law ဢၼ်မႄးမႂ်ႇမၵ်းမၼ်ႈၵၢၼ်လူင်းမၢႆၵိူတ်ႇဢမ်ႇသဵင်ႈငိုၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈၵႃႈပิมพ์လႄႈၵၢၼ်ၵိူတ်ႇ၊ ၵႃႈၵႂႃႇၵႆ၊ ၶေႃႈမုၼ်းဢမ်ႇၵုမ်ႇ၊ လႄႈလၢႆးၵၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်ႈထိုင်ယၢပ်ႇ။ LSIS 3 မၢႆဝႃႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇတႂ်ႈ 5 ပီ 65% မွၵ်ႈလူင်းမၢႆ၊ ၵူၺ်းၵႃႈၽူႈလူလုၵ်ႈ 16% ၵူၺ်းႁူႉလၢႆးလူင်းမၢႆလီ။ ၽွၼ်းၸႄႈတွၼ်ႈတင်ႈတႄႇ 41% တီႈ Xaysomboun ထိုင် 87% တီႈ Xayabury။ ၽူႈပေႃႈမႄႈမီးသုၼ်ႇလႆႈလႄႈၼႃႈတီႈၽဵင်ႇၵၼ်တေႃႇလုၵ်ႈ။ လူဝ်ႇပၼ်ၵၢၼ်လူလႄ၊ ၵႅတ်ႇၶႄ၊ ၸွႆႈပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးပညာ၊ လႄႈပဵၼ်ၽူႈတႅၼ်းၵฎหมายတႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ။ ၼႃႈတီႈၸိူဝ်းၼႆႉသိုပ်ႇမီးမိူဝ်ႈၽၢတ်ႇၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်မၢႆၵူႈၵၼ်ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၵฎหมาย။ ငိုၼ်းလဵင်ႉလုၵ်ႈတင်ႈတီႈၶိုင်ႈငိုၼ်းလိူၼ်တႂ်ႈသုတ်းၽူႈမီးၼႃႈတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းၽၢႆႇယၢၵ်ႈယွၼ်းလုမ်းတႅတ်ႈတတ်းလူတ်းလႆႈ။ လုၵ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈလူလႄႈတူဝ်ၵဝ်ႇၵွပ်ႈၵၢၼ်မသၢင်ႇထုၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ၸၢင်ႈလူဝ်ႇၵၢၼ်လူလႄထိုင်ၵႂႃႇၵၢင်ၸၢတ်ႈပၢၼ်။ လုၵ်ႈၵေႃႈမီးၼႃႈတီႈလူလႄလႄႈၸွႆႈၽူႈပေႃႈမႄႈဢၼ်ယႂ်ႇ၊ မီးတၢင်းပဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇလႆႈ။ လၢဝ်းဢမ်ႇမီးပိူင် long-term care တင်းမိူင်းဢၼ်ယိုၼ်ယၼ်၊ ၵွပ်ႈၼၼ်ႉၶိူဝ်းၼႃႈႁိူၼ်းလႄႈၵူၼ်းၸိူဝ်းတႄႇလူလႄပိူင်လူင်။ လၢႆးၵေႃႇတင်ႈၼႃႈႁိူၼ်းလႄႈၵၢၼ်လူလႄပိၼ်ႇၸွမ်းၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ/ဝဵင်း၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ငိုၼ်းလႄႈပၢႆးပညာ။ LSIS 3 ႁၢႆးငၢၼ်း fertility rate 2.5 လႄႈၵၢၼ်ၵိူတ်ႇၽူႈယိင်းၼုမ်ႇ 89 ၵိူတ်ႇတေႃႇၽူႈယိင်း 1,000 ဢႃယု 15–19။ ၼႂ်းၽူႈယိင်းဢႃယု 20–24၊ 31% ၵူႈၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ၶဝ်ႈၽူႈႁူမ်ႈၵၼ်ဢွၼ် 18၊ 6% ဢွၼ် 15; ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ 36% တေႃႇဝဵင်း 17%။ Hmong-Mien မီး 197 တေႃႇ 1,000 ၽူႈယိင်း ၸွမ်း Lao-Tai 49။ ၸႂ်ႉလၢႆးၵၼ်ၽွမ်ႉလႆႈ 53% တႃႇၵူႈလၢႆးလႄႈ 50% တႃႇလၢႆးမႂ်ႇ၊ ၵၢၼ်တုၵ်းယွၼ်းၵၼ်သႅၼ်းမႂ်ႇလႆႈ 75%။ ၵၢၼ်ဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈထိုင်ၼႂ်းၽူႈယိင်းၼုမ်ႇ 79% တႃႇၽူႈယိင်းဢမ်ႇၵူႈ၊ 24% တႃႇၽူႈယိင်းၵူႈ။ ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁၢႆႉတေႃႇၼၢင်းယိင်းလႄႈလုၵ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၼႂ်းႁိူၼ်း၊ ၸุมၸူၼ်း၊ ႁူင်းၵၢၼ်၊ ပၢႆးပညာ ဢမ်ႇၼၼ်တီႈလူလႄတၢင်ႇ။ Child Rights Law ဢၼ်မႄး 2023 ႁၢမ်ႈၵၢၼ်တိ၊ တီး၊ torturing လႄႈၸႂ်ႉၵႂၢမ်းၶႅင်တေႃႇလုၵ်ႈလူၺ်ႈၽူႈပေႃႈမႄႈ၊ ၽူႈလူလႄလႄႈၽူႈမီးၼႃႈတီႈ။ LSIS 3 မၢႆဝႃႈ 62% လုၵ်ႈထုၵ်ႇဆုံးသၢင်ႇၵႂၢမ်းႁၢႆႉ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ 31% လႆႈတီးတူဝ်၊ 57% လႆႈၵႂၢမ်းႁၢႆႉၸႂ်; 23% ၽူႈလူလုၵ်ႈထၢင်ႇဝႃႈထုၵ်ႇတီးတူဝ်။ Lao Women’s Union မီး hotline 1362၊ hotline ပၢႆးယူႇလီတႃႇၵၢၼ်ႁဵတ်းႁၢႆႉၽႃႇသႃယိင်ႈၵၼ် 1527၊ ၵူၼ်းလူင်ၸွႆႈတီႈ 1300။ ႁိူၼ်းလွတ်ႈၽေးၸၢင်ႈပၼ်တီႈလွတ်ႈၽေး၊ ၵၢၼ်ယႃ၊ ၵฎหมาย၊ ၸွႆႈၸႂ်လႄႈ psychosocial၊ ၽီႈမိုဝ်းၵၢၼ်၊ လႄႈၵၢၼ်ၶိုၼ်းၶဝ်ႈၼႂ်းၸุมၸူၼ်း။ ၶေႃႈၽိတ်းၵၼ်မၢင်ဢၼ်ၸၢင်ႈၵႄႈတင်း mediation ဝၢၼ်ႈ၊ ပၢႆးပညာ ဢမ်ႇၼၼ်ၶေႃႈတူၵ်းလူင်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈၽေးယႂ်ႇလူဝ်ႇသူင်ႇတီႈၸုမ်းၵူၼ်း၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ၵฎหมาย၊ social welfare ဢမ်ႇၼၼ်ႁိူၼ်းလွတ်ႈၽေး။ မိူဝ်ႈၽူႈပေႃႈမႄႈလူလုၵ်ႈဢမ်ႇလႆႈ၊ ၶေႃႈၵำหนดဢၼ်လၢတ်ႈဢွၼ်ပဵၼ်ၶိုၼ်းႁူမ်ႈၼႃႈႁိူၼ်းႁူဝ်တၢင်း ဢမ်ႇၼၼ်ၶိူဝ်းၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၸင်ႇ foster care၊ adoption ၼႂ်းမိူင်း၊ adoption ၼွၵ်ႈမိူင်း၊ residential care။ National guideline 2024 ယွမ်းႁပ်ႉ kinship၊ foster လႄႈ residential care။ Ministry of Labour and Social Welfare ၼမ်း၊ ၵၢၼ်သူင်ႇ case မီး Village Child Protection Networks၊ ၸုမ်း social welfare ၸႄႈဝဵင်း/ၸႄႈတွၼ်ႈ၊ Lao Women’s Union၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ၵฎหมายလႄႈၸုမ်းၵူၼ်း။ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ် social work မီးဢေႇ၊ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႃႈတၢင်းၼမ်ပဵၼ် volunteer၊ ၵၢၼ်သူင်ႇ case ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ ၵူၼ်းလၢဝ်းတႃႇ adoption ပိူင်လူင်လူဝ်ႇဢႃယုလိူဝ် 18၊ မီးသုၼ်ႇတႅပ်းတတ်းၵฎหมายတဵမ်၊ ၵႂႃႇယႂ်ႇၵွၼ်ႇလုၵ်ႈဢွၼ် 18 ပီ၊ မီးငိုၼ်း၊ ၵၢၼ်၊ တီႈယူႇမၼ်ႈၸႂ်၊ ပၢႆးယူႇလီသၢင်ႇထုၵ်ႇ၊ ဢမ်ႇၸပ်းယႃႈ။ ၵူၼ်းၸင်ႇယႃႉပႅတ်ႈသုၼ်ႇပေႃႈမႄႈလူၺ်ႈၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ်လႆႈတူတ်ႈၶွၵ်ႈလူၺ်ႈၸႂ် ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ။ လုၵ်ႈလူဝ်ႇပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢမ်ႇမီးၵၢၼ်လူလႄၵုမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ၶိုၼ်းၵႂႃႇႁိူၼ်းဢမ်ႇလႆႈ။ လုၵ်ႈဢႃယု 10 ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်လူဝ်ႇၽွမ်ႉၸႂ် တင်းၽူႈပေႃႈမႄႈ၊ guardian ဢမ်ႇၼၼ်ႁွင်ႈၵၢၼ်လူလႄဢၼ်မီးၼႃႈတီႈ။ Adoption ၼႂ်းမိူင်းမၢႆတီႈ District Justice Office။ Adoption ၼွၵ်ႈမိူင်းမီး Ministry of Justice၊ ၽူႈမီးၼႃႈတီႈတၢင်ႇဢၼ်လႄႈၶၼ်ႈတွၼ်ႈ Prime Minister။ သုၼ်ႇၵႃႈ adoption တႄႇမိူဝ်ႈလူင်းမၢႆ၊ ဝလ်းႁဵတ်းတေႃႇပိုင်ႈ case လႄႈႁႅင်းၵၢၼ် committee။ သင်ၽူႈပေႃႈမႄႈသွင်ၵေႃႉတၢႆ၊ ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈလုၵ်ႈ၊ ပဵၼ်မဝ်းႁႅင်း ဢမ်ႇၼၼ်သုမ်းသုၼ်ႇပေႃႈမႄႈ၊ ၽူႈၼမ်းဝၢၼ်ႈၸၢင်ႈတင်ႈ guardian၊ ပိူင်လူင်လိူၵ်ႈၶိူဝ်းၸမ်ၼႂ်း 1 လိူၼ်။ သင်ဢမ်ႇမီးၶိူဝ်းသၢင်ႇထုၵ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ ၸုမ်းလုမ်းတႅပ်းတတ်းတင်ႈ guardian။ ဝၢၼ်ႈထတ်းထွင်ၵၢၼ်လူလႄ။ Guardian လူဝ်ႇပၼ်ၵၢၼ်လူလႄ၊ ပၢႆးပညာ၊ ပၢႆးယူႇလီ၊ ၵၢၼ်ႁဵၼ်း၊ ၵႅတ်ႇၶႄသုၼ်ႇလႆႈလႄႈၽွၼ်းလီလုၵ်ႈ၊ ႁူမ်ႈၵၢၼ်တႅၼ်းၵฎหมาย။ Guardianship သုတ်းမိူဝ်ႈလုၵ်ႈပဵၼ်ၽူႈလူင်၊ တၢႆ ဢမ်ႇၼၼ်သုမ်းသုၼ်ႇတႅပ်းတတ်းၸွမ်းၵฎหมาย။ ၵၢၼ်ၵူႈၵၼ်သုတ်းလႆႈတင်းၵၢၼ်တၢႆ၊ မၢႆဢမ်ႇမႅၼ်ႈၵฎหมาย၊ ၽၢတ်ႇၵၼ်ၽွမ်ႉၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ်ၽၢတ်ႇၵၼ်တင်းလုမ်း။ ၽၢတ်ႇၵၼ်ၽွမ်ႉၸႂ်လူဝ်ႇတူၵ်းလူင်းၵၢၼ်လူလုၵ်ႈ၊ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁႃလႆႈလႄႈပုၼ်ႈၽွၼ်းႁนี้။ ၵူႈၵၼ်ပိူင်လူင်တၢင်ႇတင်းၽူႈၼမ်းဝၢၼ်ႈ၊ မႃးတင်းၽူႈပေႃႈမႄႈၸွမ်းမိူဝ်ႈလူဝ်ႇ၊ ပၼ်ၽူႈသိၼ်ႇ 3 ၵေႃႉဢေႇသုတ်း၊ လႄႈလႆႈၶေႃႈၸี้ၼမ်းၶိုၼ်းၵူႈၵၼ်ထိုင် 3 လိူၼ်။ Memorandum ၸင်ႇသူင်ႇတီႈၽူႈမၢႆၼႃႈႁိူၼ်းၸႄႈဝဵင်း တႃႇပၼ်ၽိုၼ်ၽၢတ်ႇၵၼ်။ လုမ်းတႅပ်းတတ်းၸတ်းမိူဝ်ႈမီးၶေႃႈၽိတ်း ဢမ်ႇၼၼ်ဢမ်ႇၽွမ်ႉၸႂ်၊ ၽွၼ်းၽၢတ်ႇၵၼ်တႄႇမိူဝ်ႈလုမ်းလၢတ်ႈ။ ၶူဝ်းၵူႈၵၼ်ပိူင်လူင်ၽႄႇၶိုင်ႈ၊ ၽူႈလူလုၵ်ႈၸၢင်ႈလႆႈတူဝ်ၽႄႇထႅင်ႈတႃႇလူလုၵ်ႈ။ ၽူႈပေႃႈမႄႈဢၼ်ဢမ်ႇယူႇႁူမ်ႈယင်းလူဝ်ႇလဵင်ႉလုၵ်ႈလင်ၽၢတ်ႇ။ Mother and Early Childhood Grant pilot ဢၼ်ယိူင်းမႃးပၼ် 300,000 LAK ၵူႈ 2 လိူၼ်တႃႇၽူႈယိင်းမီးၶဝ်ႈၼႂ်းဝူင်ၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵำလ်ငူႈၼူမ်းမႄႈလႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢႃယု 0–12 လိူၼ် ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းလိူၵ်ႈဝႆႉ Attapeu လႄႈ Savannakhet၊ ႁူမ်ႈမွၵ်ႈ 2,000 လုၵ်ႈ။ ဢမ်ႇမီးငိုၼ်းၸွႆႈၼႃႈႁိူၼ်း/လုၵ်ႈတႃႇတင်းမိူင်းဢၼ်မီးၵฎหมายယိုၼ်ယၼ်။ ငိုၼ်းၸွႆႈမၢၵ်ႇၶႅင်လႄႈၶူင်းၵၢၼ်ၽူႈလူလုၵ်ႈမီးပိုၼ်ႉတီႈၵူၺ်း။ ၵၢၼ်ၶၢႆႉတီႈၸွႆႈပိၼ်ႇၵၢၼ်လူလႄ: LSIS 2 မၢႆဝႃႈ 13.1% လုၵ်ႈဢႃယု 0–17 မီးၽူႈပေႃႈ ဢမ်ႇၼၼ်မႄႈယူႇတီႈတၢင်ႇတီႈၼႂ်းလၢဝ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ 2.9% မီးၽူႈပေႃႈမႄႈဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇၼွၵ်ႈမိူင်း။ ၽူႈယႂ်ႇလႄႈၶိူဝ်းတၢင်ႇၵေႃႉၸၢင်ႈလူလႄတႅၼ်း။ ဢမ်ႇမီးၵႃႈၶၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းတႃႇၵူႈၵၼ်၊ ၽၢတ်ႇၵၼ်လႄႈ adoption ဢၼ်မၼ်ႈၸႂ်တင်းၽိုၼ်မၢႆ၊ ၵွပ်ႈၼၼ်ႉထတ်းၵႃႈၶၼ်ၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈၵႃႈလူတ်ႉတီႈႁွင်ႈၵၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ။