په ایران کې تاریخ

ایران د بین‌النهرین، منځنۍ اسیا، قفقاز، سویلي اسیا او د فارس خلیج ترمنځ په یوه پخوانۍ څلورلارې کې پروت دی. مېشتې ټولنې او پیاوړي دولتونه هلته د هېواد تر معاصر سیاسي جوړښت ډېر پخوا موجود وو. مادان او د هخامنشي پارس امپراتوري د لرغوني ایران د تاریخ مهمې برخې دي. هخامنشیانو یوه پراخه او متنوع سیمه د ولایتونو، سړکونو، خراج او ځایي ادارې له لارې اداره کوله. د مقدوني سکندر له بریا وروسته هلنیستي واکمنانو د سیمې ډېره برخه تر واک لاندې راوسته. وروسته د اشکاني امپراتورۍ د ختیځ او لویدیځ سوداګریزې لارې سره نښلولې او په یوه لوی ځواک بدله شوه. ساساني امپراتورۍ یو مرکزي ایراني دولت جوړ کړ او د زردشتي بنسټونو ملاتړ یې وکړ. له روم او بیزانس سره یې اوږدې سیالۍ پر لوېدیځه اسیا اغېز وکړ. عربو مسلمانو لښکرو په اوومه پېړۍ کې ساسانیانو ته ماته ورکړه. اسلام ورو ورو غالب شو، خو فارسي ژبه او کلتوري دودونه پاتې شول او پر پراخې اسلامي نړۍ یې اغېز وکړ. وروسته پر ایران څو ایراني، ترکي او مغولي سلطنتونو حکومت وکړ. دغو پړاوونو په ځینو ځایونو کې ویجاړۍ راوړې، خو ورسره یې نوي سیاسي نظامونه، ښارونه، علمي هڅې، ادبیات او هنر هم رامنځته کړل. صفوي سلطنت دولس‌امامي شیعه اسلام د دولت د یوې پېژندونکې ادارې په توګه رواج کړ. دې کار ایران له ګاونډیو سني امپراتوریو څخه په سیاسي او مذهبي توګه بېل کړ. د قاجارانو تر واکمنۍ لاندې ایران له کورني کمزورۍ او د روسیې او بریتانیا له زیاتېدونکي فشار سره مخ شو. مشروطه انقلاب اساسي قانون او پارلمان رامنځته کړل او د ځواب‌ویونکي حکومت یوه تلپاتې نښه شوه. د پهلوي پړاو د مرکزي واک پیاوړي کېدل، د دولت په مشرۍ عصري کول، ملتپالنه او چټک ټولنیز بدلون راوړل، خو ورسره سیاسي ځپنه هم وه. د ۱۹۷۹ کال انقلاب پاچاهي پای ته ورسوله او اسلامي جمهوریت یې جوړ کړ. له عراق سره جګړې، ټولنیز بدلون، سیاسي شخړو او له ایراني کډوالو سره اړیکو په راتلونکو لسیزو کې بڼه ورکړه. ایرانیان لا هم دا تاریخ په بېلابېلو او کله ناکله متضادو بڼو تفسیر کوي.