ژینگە لە ئێران

ئێران وڵاتێکی گەورە و زۆربەی وشکە، کە شاخەکان، بیابانەکان، دەشتەکان، دارستانەکان، زێرابەکان، کەناراوەکان، گوندەکان و شارە زۆر گەورەکانی تێدایە. ئەم شوێنە جیاوازانە پێداویستیی ژینگەیی جیاوازیان هەیە، بەڵام ئاو لە نزیکەی هەموو شوێنێک گرنگە. وشە فارسییەکە بۆ ژینگە «ژینگە (mohit-e zist)» ـە و بە شێوەی «محیط زیست» دەنووسرێت. کاری ژینگەیی پاراستنی سەرچاوە سروشتییەکان، کۆنترۆڵکردنی پیسبوون، پاراستنی ئاژەڵی کێوی، بەڕێوەبردنی پاشماوە و کەمکردنەوەی زیان بە تەندروستی گشتی دەگرێتەوە. دەزگای ژینگەی نیشتیمانی دەزگایەکی گشتیی ناوەندییە بۆ کۆنترۆڵکردنی پیسبوون، ناوچە پارێزراوەکان و پاراستنی ئاژەڵی کێوی. وەزارەتەکان، دەسەڵاتە پارێزگاکان، شارەوانییەکان، ڕێکخراوەکانی ئاو و خزمەتگوزارییە ناوخۆییەکانیش بەشێک لە سیستەمی ژینگە بەڕێوە دەبەن. کەمیی ئاو نیگەرانییەکی سەرەکیی ژینگەییە لە ئێران. کەمبوونی باران، وشکەساڵی، بەکارهێنانی زۆری ئاوی ژێرزەوی، بەکارهێنانی ناکارا، زیان‌گەیشتن بە حەوزەکانی ئاو و پێداویستییە جیاوازەکان دەتوانن ڕووبارەکان، دەریاچەکان، زێرابەکان، بیرەکان و دابینکردنی ئاوی کشتوکاڵ کەم بکەن. پیسبوونی هەوا بە تایبەتی لە ناوچە شارستانی و پیشەسازییە گەورەکاندا دیارە. هاتوچۆی ڕێگا، بەکارهێنانی سووتەمەنی، کارگەکان، گەرمکردنەوە، تۆز و بارودۆخی کەشوهەوا دەتوانن پێکەوە هەوای ناتەندروست لە نزیک زەوی کۆ و گیر بخەن. پاشماوە بە گشتی لە ڕێگەی سیستەمە شارەوانییەکانەوە کۆدەکرێتەوە، بەڵام کوالێتیی خزمەتگوزاری و شێوازی جیاکردنەوە بە پێی شوێن جیاوازە. کەمکردنەوەی پاشماوە، جیاکردنەوەی ماددە مەترسیدارەکان، بەکارهێنانی دووبارەی شتە بەسوودەکان و پشتگیریکردن لە بازەوەرییەکی متمانەپێکراو بەشێکی کرداری چاودێریی ژینگەیە. خۆڵ‌خوردن، تێکچوونی زەوی، بیابانبوون، لەناوچوونی دارستان، ئاگردان و زیان‌گەیشتن بە زێرابەکان دەتوانن سروشت و ژیانی خەڵک لاواز بکەن. پێشگیری زۆرجار باشتر کار دەکات کاتێک بەکارهێنانی زەوی، کشتوکاڵ، ئاژەڵداری، بەڕێوەبردنی ئاو و پاراستنی زیستگەکان پێکەوە لەبەرچاو بگیرێن. ئێران زانیاریی ژینگەیی، دامەزراوە زانستییەکان، گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، شێوازە کۆنەکانی بەڕێوەبردنی ئاو و توانایەکی بەهێزی بەکارهێنانی کارامەی وزە و سەرچاوەکانی هەیە. پێشکەوتن دەتوانێت بەهۆی بارودۆخی وشک، داواکاریی زۆر، جێبەجێکردنی لاواز، بەرپرسیارییە دابەشکراوەکان، ژێرخانی سنووردار و فشارە ئابوورییەکانەوە سنووردار بێت. خەڵک دەتوانن بە بەکارهێنانی وریای ئاو و وزە، کەمکردنەوەی پاشماوە، هاتوچۆی پاکتر، ڕێزگرتن لە شوێنە پارێزراوەکان و ڕاپۆرتکردنی مەترسییە گەورە ناوخۆییەکان یارمەتیدەر بن. کاری خێزان بەسوودە، بەڵام کێشە ژینگەییە گەورەکان هەروەها پێویستیان بە پلاندانانی هاوبەشی گشتی و پیشەسازیی بەرپرسیار هەیە.