በኢትዮጵያ ኢንቨስት ማድረግ

በኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት ገቢ፣ ዲቪደንድ፣ ወለድ፣ የካፒታል እድገት፣ የእሴት ጥበቃ ወይም ሀብትን ማስተላለፍ ሊያሳካ ይችላል። የተለመዱ መደበኛ መንገዶች በንግድ ውስጥ ቀጥተኛ የውጭ ኢንቨስትመንት፣ በብሔራዊ ባንክ ኢትዮጵያ እና በገንዘብ ሚኒስቴር የሚወጡ የመንግሥት ቦንዶች፣ በኢትዮጵያ ሴኩሪቲስ ኤክስቼንጅ የሚገበያዩ አክሲዮኖች፣ እንዲሁም በሊዝ ወይም በልዩ ኢኮኖሚ ዞኖችና በኢንዱስትሪ ፓርኮች ውስጥ ባሉ ፕሮጀክቶች የሚያዙ ምርታማ ንብረቶች ናቸው። የተዘረዘሩ ምሳሌዎች እንደ Wegagen Bank፣ Gadaa Bank፣ Ethio Telecom፣ Awash Bank፣ Abay Bank እና Bank of Abyssinia ያሉ የባንክ፣ የቴሌኮም እና የሌሎች ኩባንያዎች አክሲዮኖችን ያካትታሉ። በገበያ ላይ መዘርዘሩ ብቻ ኢንቨስትመንቱ ተስማሚ መሆኑን አያሳይም። የኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት ኮሚሽን (Ethiopian Investment Commission, EIC) የውጭ ኢንቨስትመንት ፈቃዶችን ይደግፋል፤ የኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት ቦርድ (Ethiopian Investment Board, EIB) የኢንቨስትመንት ገደቦችንና ማበረታቻዎችን ይወስናል። ቀጥተኛ የውጭ ኢንቨስትመንት (foreign direct investment) ማለት ለውጭ ኢንቨስተር ቀጥተኛ የንግድ ወይም የፕሮጀክት ድርሻ የሚሰጥ ኢንቨስትመንት ሲሆን፣ በአጠቃላይ የኢንቨስትመንት ፈቃድ ይፈልጋል። የEIC FAQ ሙሉ በሙሉ በውጭ ባለቤትነት ለሚካሄድ ኢንቨስትመንት USD 200,000፣ ለጋራ ኢንቨስትመንት ደግሞ USD 150,000 ዝቅተኛ ካፒታል እንደሚያስፈልግ ይጠቅሳል። ለአንዳንድ ቴክኒካዊ ሥራዎች፣ የምክክር እና የሕትመት እንቅስቃሴዎች USD 100,000 እና USD 50,000 የሚሆኑ ዝቅተኛ ገደቦች ሊተገበሩ ይችላሉ። እንደገና ኢንቨስት ማድረግ ከዝቅተኛ ካፒታል መስፈርቱ ልዩ ሁኔታ ሊያገኝ ይችላል። ተፈቃድ የሚሰጠውን ዘርፍ፣ የባለቤትነት መዋቅር፣ ሰነዶችና ወቅታዊ ደንቦች የሚተገበረውን ሂደት ይወስናሉ። የEIC ማመልከቻ ብዙውን ጊዜ ሰነዶችን፣ ፈቃድን፣ የውጭ ምንዛሬ ሂሳብን፣ የካፒታል ማስተላለፍንና የግብር መለያ ቁጥርን ያካትታል። EIC ሙሉ ማመልከቻ አንዳንድ ጊዜ በአምስት የሥራ ቀናት ወይም በአምስት ሰዓት ሊሰራ እንደሚችል ይገልጻል፤ ነገር ግን ከማመልከትዎ በፊት ወቅታዊ ክፍያዎችን፣ የሰነድ እና የእድሳት መስፈርቶችን ማረጋገጥ አለብዎት። ፈቃዶች በአጠቃላይ ለእያንዳንዱ የበጀት ዓመት ይታደሳሉ። ወደ ዘርፎች የመግባት እድልም ይለያያል፤ አንዳንድ እንቅስቃሴዎች ሙሉ በሙሉ ወይም በከፊል ለአገር ውስጥ ኢንቨስተሮች ተጠብቀዋል። የEIB መመሪያ 1082/2025 ከማዳበሪያ በስተቀር የውጭ ጅምላ ንግድን በአጠቃላይ ከፈተ፤ የውጭ ችርቻሮ ንግድ ግን USD 2,500,000 የተከፈለ ካፒታልንና ተገቢ ምርመራን ጨምሮ ለሁኔታዎች ተገዢ ሆኖ ይቆያል። እነዚህ የንግድ መግቢያ ደንቦች በዝምታ ለሚደረጉ የሴኩሪቲስ ግዢዎች በራሳቸው አይተገበሩም። በገበያ ላይ የተዘረዘሩ ሴኩሪቲዎችን የሚገዛ ሰው በመደበኛነት ፈቃድ ያለውን አባል፣ ደላላ፣ ነጋዴ ወይም የኢንቨስትመንት ባንክ ይጠቀማል። ሂደቱ የደንበኛ መለያ ማረጋገጥንና ተገቢ ምርመራን፣ በማዕከላዊ የሴኩሪቲስ ማስቀመጫ ሂሳብ (Central Securities Depository, CSD) መክፈትን፣ ልዩ የኢንቨስተር መለያ መቀበልን፣ ሂሳቡን በገንዘብ መሙላትን፣ ትዕዛዝ ማስገባትንና ማስታረቅን ያካትታል። የኢትዮጵያ ሴኩሪቲስ ኤክስቼንጅ (Ethiopian Securities Exchange, ESX) እና ፈቃድ ያላቸው አባላቱ የግብይት መንገዱን ያቀርባሉ። CSD ሴኩሪቲዎችን በዲማቴሪያላይዝድ ቅርጽ ይይዛል እና ማስታረቅን ይመዘግባል። በኢትዮጵያ ካፒታል ገበያ ባለሥልጣን (Ethiopian Capital Market Authority, ECMA) ደንቦች መሠረት የደንበኛ ንብረቶች ከአገልግሎት ሰጪው የራስ ንብረት ተለይተው መቀመጥ አለባቸው፤ ከሌሎች ደንበኞች ንብረት ጋርም መደባለቅ የለባቸውም። የካሳ ፈንድ በአገልግሎት ሰጪ ወይም በልውውጥ አባል የውል ግዴታ መፈጸም ባለመቻሉ ለሚፈጠሩ ብቁ ኪሳራዎች ሊሸፍን ይችላል፤ የገበያ ዋጋ መውደቅን ግን አይሸፍንም። ESX በ2025 መደበኛ ሥራውን ጀመረ፤ የመንግሥት ቦንዶችና አክሲዮኖች ግብይትም ከጁላይ 2025 ጀምሮ ተካሄደ። የገበያ ጥልቀትና ፈሳሽነት ውስን ስለሆኑ፣ ትዕዛዝ በሚፈለገው ዋጋ ላይፈጸም እና ኢንቨስተርም በፍጥነት መሸጥ ላይችል ይችላል። የግምጃ ቤት ቦንዶች፣ ብዙ ጊዜ T-bills የሚባሉት፣ በጨረታ የሚቀርቡ የአጭር ጊዜ የመንግሥት ሴኩሪቲዎች ናቸው። በሰነድ የተገለጹ የጊዜ ገደቦች 28፣ 91፣ 182 እና 364 ቀናት ናቸው። እነዚህም የመንግሥት የብድር ችሎታ፣ የዋጋ ግሽበትና የውጭ ምንዛሬ አደጋዎች አሏቸው። አክሲዮኖች ዲቪደንድ ወይም የካፒታል እድገት ሊያስገኙ ይችላሉ፤ ግን በአንድ ባንክ፣ ዘርፍ ወይም አውጪ ላይ ከፍተኛ ተጋላጭነት ሊፈጥሩ ይችላሉ። የግል ምደባዎችና ከመደበኛው ልውውጥ ውጭ የሚደረጉ ግብይቶች ተገቢውን የECMA ወይም ESX ምዝገባ፣ የመረጃ ይፋ ማድረግና የፈቃድ መስፈርቶች ይፈልጋሉ። የጋራ ኢንቨስትመንት መርሃ ግብሮች (collective investment schemes, CIS)፣ የጋራ ፈንዶችና በልውውጥ የሚገበያዩ ፈንዶች (exchange-traded funds, ETF) ጨምሮ፣ በአሁኑ ጊዜ በማስረጃዎቹ መሠረት በስፋት የተቋቋመ የችርቻሮ ገበያ አይደሉም። ESX አክሲዮኖችን፣ ETFs እና የጋራ ፈንዶችን እንደ የምርት ምድቦች ይዘረዝራል፤ የECMA የCIS ማዕቀፍ ግን በ2025 አሁንም በረቂቅ ወይም በሕዝብ ምክክር ደረጃ ነበር። ስለዚህ ለእያንዳንዱ ምርት ተገኝነትን፣ ፈቃድንና የኢንቨስተር መዳረሻን ማረጋገጥ አለበት። በብር የተጣመሩ ከሰው ወደ ሰው የክሪፕቶ ገንዘብ ግብይቶች መደበኛ ማዕቀፍ እስኪወጣ ድረስ በ2026 ፌብሩዋሪ 27 ቀን በወጣ የብሔራዊ ባንክ ኢትዮጵያ ማስታወቂያ ተከልክለዋል፤ ክሪፕቶ ገንዘብ ለመደበኛ ኢንቨስትመንት የተረጋገጠ የአካባቢ ተቆጣጣሪ አማራጭ አይደለም። በኢትዮጵያ መሬትን እንደ የግል ንብረት መግዛት አይቻልም። የመሬት ባለቤትነት በመንግሥትና በሕዝብ ዘንድ ይገኛል፤ ኢንቨስተሮች ግን በሊዝ ወይም በንዑስ ሊዝ የመጠቀም መብት ሊያገኙ ይችላሉ። ሕንፃዎች፣ ምርታማ መሣሪያዎች፣ የኢንዱስትሪ ፕሮጀክቶችና ሌሎች በሊዝ የተመሠረቱ ንብረቶች አሁንም ጉልህ የሕግ፣ የግንባታ፣ የሥራ አስኬድና የመውጫ አደጋ ትንተና ይፈልጋሉ። የሊዝ ጊዜ፣ የተፈቀደ አጠቃቀም፣ የክልል ባለሥልጣን፣ የእድሳት ሁኔታና የማስተላለፍ ደንብ በእሴት ላይ ተጨባጭ ተፅዕኖ ሊያሳድሩ ይችላሉ። የውጭ ኢንቨስተሮች በሚመለከታቸው ደንቦች መሠረት የተፈቀዱ ትርፎችን ወይም ዲቪደንዶችን፣ የብድር ዋና ገንዘብና ወለድን፣ ከሽያጭ ወይም ከፈሳሽ ሂደት የሚገኝ ገቢን፣ ከአክሲዮን ማስተላለፍ የሚገኝ ገቢንና ካሳን በሚቀየር ምንዛሬ የማስተላለፍ መብት ሊኖራቸው ይችላል። በ2026 የብሔራዊ ባንክ ኢትዮጵያ ማስታወቂያ የሚፈለጉት ሰነዶች ሙሉ ሲሆኑ ዲቪደንድን ከብሔራዊ ባንኩ ቅድመ ፈቃድ ሳይጠይቁ በተፈቀደ ባንክ በኩል ማስተላለፍ ይፈቅዳል። NBE FXD/04/2026 ለአንዳንድ የውጭ ኢንቨስትመንት ኩባንያዎች የውጭ ምንዛሬ ሂሳብ መዳረሻንም አቀለለ። የEIC የመስመር ላይ ሂደት አሁንም የፈቃድ ደብዳቤን ወይም የብሔራዊ ባንክ ሂሳብን ይጠቅሳል፤ ስለዚህ ኢንቨስተሩ በአዲሱ ሂደት ላይ ከመመርኮዙ በፊት ከተፈቀደው ባንክና EIC በጽሑፍ ማረጋገጫ ማግኘት አለበት። የውጭ ምንዛሬ እጥረት፣ የባንክ ተገዢነት፣ የምንዛሬ ዋጋ ለውጦችና ለእያንዳንዱ የገንዘብ መሣሪያ የሚለዩ ገደቦች ማስተላለፍን ሊያዘገዩ ወይም የሚተላለፈውን መጠን ሊቀንሱ ይችላሉ። የኢትዮጵያ ተወላጅ የሆነ የውጭ ዜጋ በኢንቨስትመንት አዋጁ መሠረት እንደ አገር ውስጥ ኢንቨስተር ሊቆጠር ይችላል፤ ሁኔታው ግን በሰውየው ሰነዶችና ሁኔታዎች ይወሰናል። ጠቃሚ ንጽጽሮች የረጅም ጊዜ ምርታማ ኢንቨስትመንትን ከአጭር ጊዜ ግብይት፣ ገቢ የሚያመነጩ ሴኩሪቲዎችን ከእድገት ተኮር አክሲዮኖች፣ እንዲሁም በETB ንብረቶች ላይ ያለ ተጋላጭነትን ከውጭ ምንዛሬ ባህሪ ካላቸው ንብረቶች ጋር ማወዳደርን ያካትታሉ። ፖርትፎሊዮ በዋጋ ግሽበት የተስተካከለ ትርፍ፣ የETB ዋጋ መቀነስ፣ በአውጪና ዘርፍ ላይ መከማቸት፣ የጊዜ ገደብ አለመጣጣም፣ የጥበቃ ወይም የተዋዋይ ወገን ውድቀት፣ የፖለቲካ ወይም የደኅንነት ድንጋጤዎች፣ የቁጥጥር ገደቦች፣ የሊዝ ቆይታና የገንዘብ መመለስ አደጋ ላይ መፈተሽ አለበት። ወጪዎች የደላላ ወይም የነጋዴ ክፍያ፣ የESX፣ CSD፣ የንብረት ጥበቃና የማስታረቅ ክፍያዎች፣ የውጭ ምንዛሬ ልዩነት ወይም ኮሚሽን፣ ግብር፣ ፈቃድና ኩባንያ ወ costs፣ የሕግና የኦዲት ክፍያዎች፣ እንዲሁም የሊዝ ወጪዎች ሊያካትቱ ይችላሉ። ለ2026 የተጠቀሰው 1.5% የNBE የገንዘብ ፖሊሲ ኮሚሽን የኢንቨስተሩን ጠቅላላ ወጪ አይወክልም፤ ትክክለኛው ታሪፍ በአገልግሎት ሰጪው፣ በገንዘብ መሣሪያውና በግብይቱ ቀን ይወሰናል።