ፋይናንስ በኢትዮጵያ

የኢትዮጵያ ብር ዋናው የአገር ውስጥ ምንዛሬ ነው፤ ሆኖም ባንኮች ሌሎች የተፈቀዱ ምንዛሬዎችንም ሊያስተናግዱ ይችላሉ። ባንኮች በየኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ (National Bank of Ethiopia) ቁጥጥር ሥር የሚገኙ ፈቃድ ያላቸው ተቋማት ሲሆኑ፣ የሞባይል ገንዘብ አቅራቢዎችና የክፍያ ኩባንያዎች የተለያዩ የሂሳብ ተደራሽነት፣ ክፍያዎችና ዲጂታል አገልግሎቶችን ይሰጣሉ። ብቁ የሆኑ የባንክ ተቀማጮች በተፈጻሚው የሽፋን ደንብ መሠረት በእያንዳንዱ ተቀማጭ አድራጊና የፋይናንስ ተቋም እስከ ETB 100,000 ድረስ ሊጠበቁ ይችላሉ። ተጨባጭ በጀት መደበኛ ወጪን ከጤና፣ ትምህርት፣ ሥነ-ሥርዓት፣ ጥገናና ሌሎች መደበኛ ያልሆኑ ወጪዎች ይለያል። የኑሮ ወጪ በከተማው ወይም በክልሉ፣ በቤተሰብ መጠን፣ በመኖሪያ ቤት፣ በመገልገያዎች፣ በወቅቱና በገንዘብ የሚከፈሉ ግዢዎች ድርሻ ይለያያል። ዕዳ ከባንኮች፣ ከማይክሮፋይናንስ ተቋማት፣ ከቁጠባና ብድር ማህበራት (SACCOs)፣ ከንግዶች፣ ከዘመዶች፣ ከጎረቤቶች ወይም ከነጋዴዎች ሊመጣ ይችላል። የግል ዕዳ ክፍያ ካልተፈጸመ የመሰብሰብ ሂደት፣ የማስፈጸም እርምጃ፣ የተያዘ ንብረት መጥፋትና በብድር መዝገብ ላይ ችግር ሊከተል ይችላል። በኢትዮጵያ በአገር አቀፍ ደረጃ የሸማቾች ዕዳ ማስተካከያ ወይም የግል ዕዳ ማስወገጃ ሥርዓት መኖሩን የሚያሳይ ማስረጃ የለም። የመንግሥት ዕዳ የተለየ ጉዳይ ሲሆን የውጭና የአገር ውስጥ የሉዓላዊ መንግሥት ብድር፣ ያልተከፈሉ ዕዳዎችና የመንግሥት ባለቤትነት ያላቸው ኢንተርፕራይዞችና የማዕከላዊ ባንክ የተመረጡ ግዴታዎችን ያካትታል፤ በሰኔና ሐምሌ 2026 የተደረጉ ግምገማዎች አገሪቱ በውጭ ዕዳና በአጠቃላይ ዕዳ ችግር ውስጥ እንዳለች፣ ዕዳውም ዘላቂ እንዳልሆነ መድበዋል። ግብሮች በገቢ፣ በሽያጭ፣ በገቢ እቃዎችና በተወሰኑ ግብይቶች ላይ የሚጣሉ የግዴታ ክፍያዎች ናቸው። የገቢዎች ሚኒስቴር የፌዴራል ሥርዓቱን ያስተዳድራል፤ የክልልና የከተማ የገቢ ቢሮዎች ደግሞ የተሰጣቸውን ተግባር ያከናውናሉ። እንደ ሁኔታውና እንደ እንቅስቃሴው ግብር ከፋይ የግብር መለያ ቁጥር (tax identification number)፣ መዝገቦች፣ የተቀናሽ ግብር ሰነዶች፣ ሪተርኖችና በወቅቱ የሚፈጸሙ ክፍያዎች ሊያስፈልጉት ይችላሉ። የገቢ ግብር፣ 15% የእሴት ታክስ (VAT)፣ የገቢ ሽግግር ግብር (Turnover Tax)፣ የኤክሳይዝ ግብር፣ የማህተም ቀረጥና የማስገቢያ ግብሮች በእያንዳንዱ ግብር ከፋይ ወይም ግብይት ላይ በአንድ ዓይነት አይፈጸሙም። መድን እንደ ጤና፣ ሕይወት፣ አደጋ፣ ንብረት፣ ተሽከርካሪ፣ ተጠያቂነት፣ እሳት፣ መጓጓዣ፣ ግብርናና ገቢ ላሉ አደጋዎች የግል ውሎችንና በሕግ የተቋቋሙ ሥርዓቶችን ያጣምራል። ማህበረሰብ-ተኮር የጤና መድን (Community-Based Health Insurance)፣ ማህበራዊ የጤና መድን (Social Health Insurance)፣ የጡረታ ሥርዓቶችና መደበኛ ያልሆኑ የአደጋ መጋራት ገንዘቦች የተለያዩ ቡድኖችን ያገለግላሉ፤ መላውን ሕዝብ የሚሸፍን አንድ ዓይነት የዩኒቨርሳል ፖሊሲ ግን የለም። ኢንቨስትመንት የንግድ ባለቤትነትን፣ የመንግሥት ዋስትና ወረቀቶችን፣ በአክሲዮን ገበያ የተመዘገቡ አክሲዮኖችን፣ የምርታማ ንብረቶችን በኪራይ መያዝን ወይም ሌሎች በሕግ የተቆጣጠሩ ዕድሎችን ሊያካትት ይችላል። መደበኛው የኢንቨስትመንት ገበያ አሁንም የተበታተነ ስለሆነ፣ ሕጋዊ ሁኔታ፣ ተደራሽነት፣ የገንዘብ ፈሳሽነት፣ የውጭ ምንዛሬ መኖርና ከዋጋ ንረት ተስተካክሎ የሚሰላ መመለሻ በተናጠል መፈተሽ ያስፈልጋል። የአገር ውስጥና የውጭ ኢንቨስትመንት መንገዶች ይለያያሉ፤ ዋና ገንዘብን መጠበቅም ሆነ ትርፋማ መውጫ አይረጋገጥም።