ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា

ភស្តុតាងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតរបស់កម្ពុជាភាគច្រើនបានមកពីបុរាណវិទ្យា សំណល់ទីតាំងរស់នៅ ទេសភាព និងទីតាំងផលិតលោហៈ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រជាលាយលក្ខណ៍អក្សរកាន់តែច្បាស់ចាប់ពីហ្វូណន និងចេនឡានៅសម័យបន្ទាប់ ប្រហែលពីសតវត្សទី១ ដល់ទី៨។ សំបូរព្រៃគុក ដែលគេសម្គាល់ថាជាឥសានបុរៈ គឺជារាជធានីមួយរបស់ចេនឡានៅចុងសតវត្សទី៦ និងដើមសតវត្សទី៧។ សិលាចារឹកសំស្ក្រឹត និងខ្មែរបុរាណ សំណង់សាសនា ប្រព័ន្ធទឹក និងភស្តុតាងនៃការប្រមូលផ្តុំអំណាចនយោបាយនៅទីនោះ បង្ហាញពីការវិវត្តរបស់សហគមន៍ និងស្ថាប័នមុនសម័យអង្គរ។ ចក្រភពខ្មែរបានកើតឡើងប្រហែលនៅសតវត្សទី៩ និងបន្តរហូតដល់ប្រហែលសតវត្សទី១៥។ ការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ជ័យវរ្ម័នទី២ នៅឆ្នាំ៨០២ ត្រូវបានចាត់ទុកតាមប្រពៃណីថាជាឆ្នាំបង្កើតចក្រភព ប៉ុន្តែអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របែងចែករវាងប្រពៃណីនយោបាយ និងភស្តុតាងដែលមានសម្រាប់សម័យនីមួយៗ។ អង្គរមានរាជធានីដែលផ្លាស់ប្តូរតាមសម័យ ប្រាសាទ បារាយណ៍ ប្រឡាយ និងផ្លូវដឹកជញ្ជូនលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីប្រហែល៤០០គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ អង្គរវត្ត អង្គរធំ បាយ័ន ព្រះខ័ន និងតាព្រហ្ម គឺជាទីតាំងសំខាន់ៗដែលនៅសេសសល់។ កោះកេរបានធ្វើជារាជធានីក្នុងរាជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ប្រហែលពីឆ្នាំ៩២១ ឬ៩២៨ ដល់ឆ្នាំ៩៤៤។ ព្រះវិហារបានអភិវឌ្ឍជាទីសក្ការៈចាប់ពីសតវត្សទី៩ ខណៈសំណង់សំខាន់របស់ប្រាសាទនេះភាគច្រើនមានកាលបរិច្ឆេទតាំងពីពាក់កណ្តាលដំបូងនៃសតវត្សទី១១។ ក្រោយសតវត្សទី១៥ មជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយបានផ្លាស់ទៅតំបន់ខាងលិច និងអាគ្នេយ៍។ ឥទ្ធិពលសៀម និងវៀតណាមបានប៉ះពាល់ដល់តំបន់មេគង្គ ទន្លេសាប និងតំបន់ព្រំដែន។ ភស្តុតាងពីសម័យក្រោយអង្គរមានភាពបែកខ្ញែកជាងមុន ដូច្នេះមិនគួរចាត់ទុកកាលបរិច្ឆេទ និងព្រំដែននយោបាយរបស់សម័យនេះថាជាការកំណត់ដាច់ខាតឡើយ។ បារាំងបានបង្កើតអាណាព្យាបាលលើកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៨៦៣។ ជប៉ុនបានកាន់កាប់កម្ពុជាក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយបន្ទាប់មកមានរយៈពេលឯករាជ្យខ្លីមួយនៅឆ្នាំ១៩៤៥។ កម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ ក្រោមព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ។ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានពីឆ្នាំ១៩៥៣ ដល់១៩៧០ បន្ទាប់មកជាសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមពីឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់១៩៧០ សាធារណរដ្ឋខ្មែរពីឆ្នាំ១៩៧០ ដល់១៩៧៥ និងកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យពីថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩។ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាបានគ្រប់គ្រងពីឆ្នាំ១៩៧៩ ដល់១៩៨៩ បន្ទាប់មកជារដ្ឋកម្ពុជាពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់១៩៩៣។ ក្នុងសម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ខ្មែរក្រហម និងបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនផ្លាស់ទីលំនៅ ប្រមូលផ្តុំកម្មសិទ្ធិ លុបបំបាត់ទីផ្សារ និងរូបិយប័ណ្ណ បង្ខំឱ្យធ្វើពលកម្ម ដាក់ពន្ធនាគារ ធ្វើទារុណកម្ម និងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា (ECCC) គឺជាតុលាការកូនកាត់ដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ តុលាការនេះបានពិនិត្យឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានប្រព្រឹត្តពីថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ហើយផ្តោតលើមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ និងអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវច្រើនជាងគេ។ ដំណាក់កាលបន្តរបស់ ECCC បានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៣ ហើយរួមមានការពិនិត្យសាលក្រម ការការពារជនរងគ្រោះ និងសាក្សី បណ្ណសារ ការផ្តល់សិទ្ធិចូលមើលកំណត់ត្រា និងការតាមដានសំណង។ ការរកឃើញរបស់ ECCC ជាកំណត់ត្រាច្បាប់ដ៏សំខាន់ ប៉ុន្តែមិនមែនជាប្រវត្តិសាស្ត្រពេញលេញនៃសម័យនោះទេ។ ការអន្តរាគមន៍របស់វៀតណាម និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាត្រូវបានបន្តដោយជម្លោះយូរអង្វែង ជម្លោះព្រំដែន និងចលនាជនភៀសខ្លួន។ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១។ អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជាបានបំពេញការងារពីខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩២ ដល់ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ ដោយមានភារកិច្ចរួមមានសិទ្ធិមនុស្ស ការបោះឆ្នោត រដ្ឋបាល សន្តិសុខ ការធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ បានស្តារព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឡើងវិញជារបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងបង្កើតលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យពហុនិយម។ ជម្លោះ និងការពង្រឹងសន្តិភាពបានបន្តពេញទសវត្សរ៍១៩៩០ រួមទាំងវិបត្តិឆ្នាំ១៩៩៧ និងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៨។ ចាប់ពីដើមសតវត្សទី២១មក ការកសាងឡើងវិញ នគរូបនីយកម្ម ការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ច និងការគ្រប់គ្រងបេតិកភណ្ឌបានបន្តស្របពេលមានការខ្វែងគំនិតអំពីការចងចាំ និងការបកស្រាយប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ភស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រមានជ្រើសរើស។ សង្គ្រាម ការលួចប្លន់ ការបំផ្លិចបំផ្លាញ ការគ្រប់គ្រងនយោបាយ ទស្សនៈរបស់ឥស្សរជន និងឯកសារអាណានិគម សុទ្ធតែប៉ះពាល់ដល់អ្វីដែលនៅសេសសល់ និងរបៀបបកស្រាយវា។ អ្នកស្រាវជ្រាវប្រៀបធៀបសិលាចារឹក ទិន្នន័យបុរាណវិទ្យា និងទេសភាព កំណត់ត្រាចិន ឯកសារអាណានិគម កំណត់ត្រាបក្ស និងតុលាការ ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្ទាល់មាត់ សក្ខីកម្មអ្នករស់រានមានជីវិត បណ្តុំសារមន្ទីរ និងបណ្ណសារ។ ការចងចាំរបស់គ្រួសារ សហគមន៍ និងជនភៀសខ្លួននៅក្រៅប្រទេសបន្ថែមភស្តុតាងអំពីបទពិសោធន៍ដែលឯកសារផ្លូវការអាចមិនបានកត់ត្រា ប៉ុន្តែក៏ត្រូវប្រៀបធៀបជាមួយប្រភពផ្សេងទៀតដែរ។ ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា អាជ្ញាធរជាតិសំបូរព្រៃគុក អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ សាកលវិទ្យាល័យ សារមន្ទីរ មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា (DC-Cam) សហគមន៍មូលដ្ឋាន និងក្រុមជនភៀសខ្លួននៅក្រៅប្រទេស រួមចំណែកដល់ការអភិរក្ស ការស្រាវជ្រាវ ឬការចងចាំ។ តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់ UNESCO នៅកម្ពុជារួមមានអង្គរ ដែលបានចុះបញ្ជីនៅឆ្នាំ១៩៩២ ព្រះវិហារនៅឆ្នាំ២០០៨ សំបូរព្រៃគុកនៅឆ្នាំ២០១៧ និងកោះកេរនៅឆ្នាំ២០២៣។ ការចុះបញ្ជីជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកផ្តល់ក្របខណ្ឌការពារ និងគ្រប់គ្រង មិនមែនជាកំណត់ត្រាពេញលេញនៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាទេ។ អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា និងគណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលអន្តរជាតិសម្រាប់អង្គរ គ្រប់គ្រងការអភិរក្ស និងការការពារនៅក្នុងតំបន់រស់នៅមួយ ខណៈអាជ្ញាធរជាតិសម្រាប់ព្រះវិហារ និងសំបូរព្រៃគុកត្រួតពិនិត្យតំបន់បេតិកភណ្ឌរៀងៗខ្លួន។ លទ្ធភាពចូលប្រើប្រាស់ប្រែប្រួលតាមស្ថាប័ន ភាសា ទីតាំង ស្ថានភាពអភិរក្ស និងសន្តិសុខ។ ច្បាប់ អនុក្រឹត្យការពារ និងផែនការគ្រប់គ្រងទីតាំងអាចដាក់កាតព្វកិច្ចលើការការពារបេតិកភណ្ឌ និងដាក់កម្រិតលើសកម្មភាពនៅទីតាំងដែលបានការពារ។ ថ្លៃចូលសារមន្ទីរ ការចូលប្រើបណ្ណសារ ការអនុញ្ញាតស្រាវជ្រាវ និងសេវានៅតំបន់បេតិកភណ្ឌ មិនមានតម្លៃ ឬពេលវេលាដំណើរការតែមួយទូទាំងប្រទេសទេ; ស្ថាប័នទទួលខុសត្រូវកំណត់លក្ខខណ្ឌដែលអនុវត្ត។ ទួលស្លែង ជើងឯក អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា និង DC-Cam ជាទីតាំងសំខាន់សម្រាប់ឯកសារ និងការចងចាំ។ ការចងចាំតាមទស្សនៈរដ្ឋ រាជានិយម ពុទ្ធសាសនា ប្រឆាំងអាណានិគម អ្នករស់រានមានជីវិត គ្រួសារ ជនភៀសខ្លួននៅក្រៅប្រទេស និងសហគមន៍ អាចខុសគ្នា ដូច្នេះការអះអាងអំពីសម័យខ្មែរក្រហម ព្រំដែន ឬបេតិកភណ្ឌគួរបញ្ជាក់ប្រភព និងដែនកំណត់របស់វា។ អង្គរ និងស្ថាបត្យកម្មដ៏មហិមាជាភស្តុតាងចាំបាច់ ប៉ុន្តែមិនតំណាងឱ្យប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាទាំងមូលទេ រួមទាំងបទពិសោធន៍របស់ស្ត្រី កុមារ សហគមន៍ចាម ជនជាតិដើមភាគតិច ប្រជាជនជនបទ កម្មករ សហគមន៍ព្រំដែន និងជនភៀសខ្លួននៅក្រៅប្រទេស។