España runakuna llank’ay qallariyninkumanta unay pachapi, Titicaca qucha qayllapi Tiwanaku hina sinchi runa llaqta kawsaykunawan Andes chawpi suyupi karqan. Ñawpa colonia tukukuypi Inka kamachiy suyu kay allpakunata hatun politiku kamachiykunaman yaparqan. España kamachiyqa suyuta urqumanta qullqi hurquyman, colonia kamachiykunaman, katuliku iglesiakunaman tukuchirqan. Kunan Buliwya kasqan allpamanta achka Charcas Audiencia ukhupi karqan, Potosí qullqi urquwan qullqipura tinkisqa. Buliwya 1825 watapi España kamachiymanta sapanchakurqan. Musuq Repúblicaqa sinchi runa-samiy, qullqi-samiy mana allinkunata chaskirqan; suyup sayaynin, politiku institucionkunapash achka kuti tikrarqan. Pacífico Maqanakuypi Buliwya Chileman lamar qochamanta allpanta chinkachirqan, chayrayku kunan lamar qochapi kamachiyta mana charinchu. 1930 watakunapi Paraguaywan Chaco Maqanakuypas ejercituta, Estadota, politiku rimaykunata wiñaypaq tikrarqan. 1952 watapi Nacional Revolución hatun tikraykunata pusamurqan: hatun estaño urkukunata nacionalizar, voto hayñikunata mastariy, chakra allpa tikrayta qallariy. Chaymanta ejercito kamachiykuna, democracia kutimuy, qullqi-samiy musuqyachiy, ayllu runakuna chaymanta suyu movimiento kallpachakuykunapash karqan. 2009 Constituciónqa sutita Estado Plurinacional de Bolivia nirqan, ayllu nacionkunata, ayllukunatapash Estadopa kamachiy ukhupi riqsirqan. Ñawpa kawsaymanta yuyaykuna colonia ñak’ariymanta, ayllu runakunap wiñay kawsaymanta, suyu sapanchakuymanta, recursos kamachiy manta, politiku tikraykunap imayna kaymanta chikanmi kan.
Buliwyapi ñawpa kawsay
Buliwya ñawpa kawsayninpi ayllu runakuna, España kamachiy, sapanchakuy, suyu maqanakuykuna, runakuna hatarikuyninkuna, hatun kamachiy tikraykunapash karqan. Tiwanaku, Inka pachakuna, Charcas Audiencia colonial, 1825 watapi kamariy República, 2009 Constitución kamarisqan Plurinational State nisqapash hatun tikraykunata rikuchinku. Kay wiñaykuna kunan Buliwya institucionkunata, suyukuna ukhupi chikan kayta, runakunap yuyariynintapash rikuchinku.
Tip
Buliwya ñawpa kawsayninta kunan institucionkuna, suyu chikan kaykuna, identidad, allpa, recursos kamachiy ima rimaykunata hamut’anapaq rikuy. Allin rikuchiyqa hatun tikraykunata tinkuchin; sapanchakuyta, 1952 Revoluciónta utaq 2009 Constituciónta ñawpa kawsaymanta tukuyta kuchuspa rikuchinachu.