Orílẹ̀-èdè tí a ń pè ní Benin báyìí jẹ́ àbájáde àwọn àwùjọ agbègbè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, kì í ṣe ìjọba kan ṣoṣo tí kò tíì dáwọ́ dúró láti ìgbà àtijọ́. Ẹ̀rí ìṣẹ̀ǹbáyé fi iṣẹ́ ènìyàn hàn ní Àkókò Òkúta, ṣíṣe irin, àwọn òkìtì ìletò, ìsìnkú àti ìdàgbàsókè ìlú, pàápàá ní gúúsù, àríwá ìwọ̀-oòrùn àti àríwá. Àwọn ọjọ́, bí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àtijọ́ ṣe tàn ká agbègbè, àti ìtumọ̀ díẹ̀ lára wọn ṣì jẹ́ ọ̀rọ̀ ìjíròrò; kò sí ẹ̀rí pé ìjọba àtijọ́ kan ṣàkóso gbogbo agbègbè náà. Ìtàn ṣáájú ìṣàkóso amúnisìn ní àwọn ìjọba agbègbè àti ìlú-ìjọba Allada, Danhomé tàbí Danxomè ní àgbègbè Abomey, Xogbonou tàbí Hogbonou ní àgbègbè Porto-Novo, Nikki, Kouandé àti Kandi. Àwọn ìtàn ìṣíkiri Aja-Fon, àwọn àwùjọ agbègbè àti àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì òwò tó gbòòrò so àwọn ìtàn wọ̀nyí pọ̀, nígbà tí àríwá àti gúúsù Benin ní ipa ọ̀nà ìṣèlú àti ọrọ̀-ajé tó yàtọ̀. Danhomé di agbára pàtàkì láti nǹkan bí ọ̀rúndún kẹtàdínlógún sí ọ̀rúndún kọkàndínlógún, Abomey sì ni àárín ìṣèlú rẹ̀. Àwọn olùṣàkóso rẹ̀ fẹ̀ sí agbègbè míì, gba owó-orí, wọ́n sì ní ètò ológun, títí kan ẹgbẹ́ Mino tàbí Ahosi. Òwò kárí Òkun Àtìláńtíìkì ní ipa tó jinlẹ̀ lórí Ouidah, Abomey, Porto-Novo àti àwọn agbègbè tó yí wọn ká. Agaja ṣẹ́gun Ouidah láàárín 1718 àti 1740; lẹ́yìn náà, àwọn ilé-iṣẹ́ òwò Portuguese, British, Danish àti French ṣiṣẹ́ lẹ́gbẹ̀ẹ́ etíkun. Láti ọ̀rúndún kẹtàdínlógún sí ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àwọn tí wọ́n sọ di ẹrú ní àwọn tí a mú lẹ́yìn ogun àti àwọn tí a kó nígbà ìjà agbègbè. Ìṣírò onímọ̀ kan fi iye àwọn tí a kó lọ láti agbègbè Benin òde òní síi ju mílíọ̀nù kan lọ láàárín 1710 àti 1810, ṣùgbọ́n ìṣírò ni, kì í ṣe àpapọ̀ tó péye. Lẹ́yìn tí Britain fòfin de òwò ẹrú ní 1807, òwò epo-pálm túbọ̀ ṣe pàtàkì. Ìṣàkóso Faransé bẹ̀rẹ̀ sí í gòkè nípasẹ̀ ààbò tí wọ́n fi Porto-Novo sí lábẹ́ rẹ̀ ní 1863, tí wọ́n sì tún ṣe ní 1882. Àwọn ogun Faransé àti Danhomé ti 1892 sí 1894 parí pẹ̀lú kíkó Béhanzin lọ sí ìgbèkùn àti gbígba Abomey. Ní 1894, Faransé dá ìlú-amúnisìn Dahomey àti àwọn agbègbè tó wà lábẹ́ rẹ̀ sílẹ̀; agbègbè náà di apá ti French West Africa ní 1904, agbègbè òkè-òkun ní 1946, àti ọmọ ẹgbẹ́ French Community ní 1958. Wọ́n kéde Orílẹ̀-èdè Olómìnira ní 4 December 1958; Dahomey di olómìnira olómìnira, République du Dahomey, ní 1 August 1960. Àkókò àkọ́kọ́ lẹ́yìn òmìnira ní ìdíje agbègbè àti ẹgbẹ́ òṣèlú, àìdúróṣinṣin àti ọ̀pọ̀ ìdìtẹ̀ ìjọba. Ìdìtẹ̀ ìjọba ní 28 October 1963 yọ Hubert Maga kúrò nípò, Mathieu Kérékou sì gba agbára ní 26 October 1972. Ní 1975, orílẹ̀-èdè náà di République populaire du Bénin, ó sì gba ọ̀nà ìjọba ẹgbẹ́ kan ti Marxist-Leninist. Ìṣòro ọrọ̀-ajé àti àìgbẹ́kẹ̀lé ìjọba mú kí wọ́n kọ ìjọba sosíàlísì sílẹ̀ ní 6 December 1989. Conférence nationale des forces vives péjọ láti 19 sí 28 February 1990; wọ́n gba Òfin Orílẹ̀-èdè ní 11 December 1990, ìdìbò 1991 sì bẹ̀rẹ̀ ìsọjí tiwantiwa. Láti ìgbà náà, ìyípadà agbára ní àlàáfíà nípasẹ̀ ìdìbò ti di apá pàtàkì nínú ìtumọ̀ ìjọba, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé dídára àti ìdúróṣinṣin ìdàgbàsókè ìṣèlú nílò ìṣàyẹ̀wò ìtàn tirẹ̀. Ìrántí ìtàn ní Benin ní ogún ọba, ìṣẹ́gun amúnisìn, ìjàǹbá, ìsìnrú, ìrírí àwọn ará ilẹ̀ òkè-òkun, òmìnira àti ìyípadà tiwantiwa. Ààfin Ọba Abomey di Aye Ajogún Àgbáyé UNESCO ní 1985; ó bo 47.6 hectares, ó sì ní ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ kan nínú ààfin Ghézo àti Glèlè. Ẹnubodè Àìpadà ní Ouidah ní ìtumọ̀ tó so mọ́ àwọn ará ilẹ̀ òkè-òkun, àwọn tí wọ́n jìyà àti àwọn agbègbè tó kópa nínú fífi ènìyàn ṣe ẹrú. Ìjíròrò nípa ìwà ipá amúnisìn, àwọn ohun ìní tí wọ́n kó lọ, ìpilẹ̀ ohun ìní àti ìpadàbọ̀ ṣì ń lọ: Faransé dá ohun 26 ti Abomey padà ní 2021, ní 2026 ìjọba sì ròyìn ìjíròrò nípa ohun-ìní àṣà àti àkọsílẹ̀ míì 35. Àwọn ohun wọ̀nyí tún ṣe pàtàkì sí ìrántí ìtàn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìpín wọn gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ ọnà jẹ́ ti ẹ̀ka mìíràn. Ìwádìí ní Benin lè lo Archives nationales du Bénin, Bibliothèque Nationale du Bénin, Musée historique d'Abomey, àwọn aláṣẹ ogún àṣà, àwọn ìjọba ìbílẹ̀, àwùjọ, iṣẹ́ ìṣẹ̀ǹbáyé àti iṣẹ́ ìtàn ẹnu. Kò sí ilé-iṣẹ́ kan ṣoṣo tó ní ìtàn orílẹ̀-èdè náà ní kíkún. Bí a ṣe lè wọlé sí àkọsílẹ̀ dá lórí bí wọ́n ṣe tọ́jú rẹ̀, àwọn àkọsílẹ̀ tí wọ́n dí mọ́ àti òfin ẹ̀tọ́ ohun-ìní ọgbọ́n; ìmọ̀ àwùjọ kan lè ní ohun tí kò yẹ kí a pín káàkiri. Wọ́n ṣe àkọsílẹ̀ pé yàrá ìkàwé Archives nationales ṣí láti Monday sí Friday, 08:00 sí 13:00 àti 14:00 sí 17:00; ṣùgbọ́n ó yẹ kí a ṣàyẹ̀wò owó, iye tí a ń gba ní ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ àti àkókò tí àwọn ibi ṣí ní agbègbè. Owó ìrìnàjò, ṣíṣe àwòkọ, ìtumọ̀ àti ìwádìí yàtọ̀.
Ìtàn Benin ní Benin
Ìtàn Benin ṣàlàyé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àti ìyípadà tí ẹ̀rí fìdí múlẹ̀, láti Àkókò Òkúta títí di òde òní. Ó ní àwọn ìletò àti ìjọba agbègbè, Danhomé, ìsìnrú kárí Òkun Àtìláńtíìkì, ìṣàkóso ilẹ̀ Faransé, òmìnira, ìjọba Marxist-Leninist àti ìyípadà sí ìjọba tiwantiwa ní àwọn ọdún 1990. Àwọn orísun ni ìmọ̀ ìṣẹ̀ǹbáyé, ìtàn ẹnu, àkọsílẹ̀ ọba, àkọsílẹ̀ ìjọba amúnisìn àti ti orílẹ̀-èdè olómìnira, àwọn ibi ìkóhun-ìṣẹ̀ àti àwọn ibi ìtàn; síbẹ̀, ìwọ̀n ìwádìí àti ìtumọ̀ rẹ̀ kò dọ́gba ní gbogbo agbègbè.
Tip
Ka ìtàn Benin gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ agbègbè àti orísun-ẹ̀rí, kì í ṣe ìtàn orílẹ̀-èdè kan ṣoṣo tí kò ní ìyípadà. Bá ọ̀nà ìwádìí mu ìbéèrè rẹ: lo àkọsílẹ̀ fún ẹ̀rí tí a kọ sílẹ̀, ibi ìtàn àti ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ fún ẹ̀rí ohun-èlò, àti ìtàn ẹnu pẹ̀lú àyíká tó péye nígbà tí ìmọ̀ agbègbè ṣe pàtàkì. Kọ ọjọ́, agbègbè, ààlà orísun àti ìtumọ̀ tó ń díje sílẹ̀ kedere.