बंगलादेशमा निर्वाचन

बंगलादेशको राष्ट्रिय संसदीय निर्वाचनमा एक सदस्यीय 300 क्षेत्रीय निर्वाचन क्षेत्र हुन्छन्। सबैभन्दा बढी मत पाउने उम्मेदवारले प्रत्येक क्षेत्र जित्छ। महिलाले यी साधारण सिटमा उम्मेदवारी दिन सक्छन्; सांसदहरूले छुट्टै समानुपातिक प्रतिनिधित्व र single transferable vote मार्फत महिलाका लागि आरक्षित 50 सदस्य चुन्छन्। राष्ट्रपतिको निर्वाचन सांसदहरूले अप्रत्यक्ष रूपमा गर्छन्। संसदीय निर्वाचनपछि राष्ट्रपतिले बहुमतको समर्थन प्राप्त गर्न सक्ने देखिने सांसदलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्छन् र आमनिर्वाचनको नतिजापछि 30 दिनभित्र संसद् बोलाइन्छ। Bangladesh Election Commission राष्ट्रिय तथा धेरै स्थानीय निर्वाचनको जिम्मेवार स्वतन्त्र संवैधानिक निकाय हो। यसमा Chief Election Commissioner र बढीमा चार अन्य आयुक्त हुन्छन्; प्रत्येकको कार्यकाल पाँच वर्ष हुन्छ। Election Commission Secretariat तथा क्षेत्रीय, जिल्ला, उपजिल्ला र थाना निर्वाचन कार्यालयले काममा सहयोग गर्छन्; Returning Officer ले निर्वाचन क्षेत्रको प्रक्रिया व्यवस्थापन गर्छन् र Presiding Officer ले मतदान केन्द्र सञ्चालन गर्छन्। स्थानीय निर्वाचनमा City Corporation, Paurashava, Union Parishad, Upazila Parishad, जिल्ला र तीन Hill District Council समेटिन्छन् र तिनका आफ्नै कानुन तथा नियम हुन्छन्; त्यसैले तिनको प्रक्रिया संसदीय निर्वाचनसँग स्वतः मिल्दैन। मतदाता बंगलादेशी नागरिक, कम्तीमा 18 वर्ष उमेरको र सम्बन्धित निर्वाचन क्षेत्रमा बसोबास गर्ने वा त्यहाँको बासिन्दा मानिएको हुनुपर्छ। अदालतले अस्वस्थ मानसिक अवस्था ठहर गरेको वा Bangladesh Collaborators Order अन्तर्गतका केही सजाय पाएको व्यक्तिलाई मतदानबाट रोक्न सकिन्छ। मताधिकार अन्तिम मतदाता सूचीमा नाम भएमा निर्भर हुन्छ; National Identity Card हुनु मात्रले स्वतः मताधिकार स्थापित गर्दैन। दर्तामा सामान्यतया घरपरिवारको विवरण सङ्कलन, Form-2, फोटो र औँठाछाप लिने, त्यसपछि बायोमेट्रिक दोहोरो दर्ता जाँच्ने प्रक्रिया हुन्छ। अन्तिम सूची बनाउनुअघि मस्यौदा सूचीमा 15 दिनसम्म दाबी, आपत्ति र सच्याउने अवसर दिइन्छ। योग्य व्यक्तिको नाम छुटेको भए तोकिएका फाराम प्रयोग गरी निर्धारित जिल्ला निर्वाचन प्रक्रियाबाट आवेदन दिन सकिन्छ। सुधार शुल्क आधिकारिक शुल्क तालिकाअनुसार लाग्छ, तर निकायको त्रुटि भए निःशुल्क सच्याउन सकिन्छ। संसदीय उम्मेदवार बंगलादेशी नागरिक, कम्तीमा 25 वर्षको र कुनै पनि निर्वाचन क्षेत्रको मतदाता सूचीमा सूचीकृत हुनुपर्छ। उम्मेदवारलाई दर्ता भएको राजनीतिक दलले मनोनयन गर्न सक्छ वा उनी स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा उठ्न सक्छन्; प्रस्तावक र समर्थक चाहिन्छ। अयोग्यतामा अस्वस्थ मानसिक अवस्था, ऋण चुक्ता नगरेको दिवालियापन, विदेशीप्रतिको निष्ठा, सम्बन्धित सजाय र लाभको पद समावेश छन्। एउटै उम्मेदवारले बढीमा तीन निर्वाचन क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ। मनोनयन प्रक्रिया दर्ता, जाँच, फिर्ता र मतदानका चरणमा अघि बढ्छ; मतदान सामान्यतया जाँचपछि कम्तीमा 15 दिनमा हुन्छ। राजनीतिक दलले निर्वाचन आयोगमा दर्ता हुनुपर्छ। दलले सिट जितेर वा आफूले प्रतिस्पर्धा गरेका क्षेत्रमा कम्तीमा पाँच प्रतिशत मत पाएर, वा कम्तीमा एक तिहाइ प्रशासनिक जिल्ला र कम्तीमा 100 उपजिल्ला वा महानगरीय थानामा आवश्यक सङ्गठन संरचना बनाएर योग्यता हासिल गर्न सक्छ; प्रत्येक त्यस्तो एकाइमा कम्तीमा 200 मतदाता सदस्य हुनुपर्छ। विधानले आन्तरिक लोकतान्त्रिक निर्वाचनको व्यवस्था गर्नुपर्छ। दर्ता भएका दललाई 2030 सम्म समिति पदमा महिलाको 33 प्रतिशत लक्ष्य पनि लागू हुन्छ; प्रतिबन्धित दल दर्ता हुन सक्दैन। उम्मेदवारले Tk 50,000 मनोनयन धरौटी बुझाउँछन्। कुल मतको एक आठौँभन्दा कम पाएमा धरौटी जफत हुन्छ। चुनावी खर्च प्रति मतदाता Tk 10 वा Tk 25 लाखमध्ये जुन बढी हुन्छ त्यति सीमित छ। मनोनयनका बेला उम्मेदवारले रकमको स्रोत, सम्पत्ति र आयकर विवरण खुलाउँछन्, छुट्टै अनुसूचित बैंक खाता चलाउँछन् र 30 दिनभित्र शपथपत्रसहित खर्च विवरण बुझाउँछन्। राजनीतिक दलले 90 दिनभित्र खर्च विवरण बुझाउँछ। निर्वाचन आयोगको आचारसंहिताले प्रचार नियमन गर्छ; घुस, अर्काको नाममा मतदान, अनुचित प्रभाव, धम्की र मतपत्र गोपनीयता उल्लङ्घनले आपराधिक परिणाम निम्त्याउन सक्छन्। निर्वाचनमा प्रभाव पार्ने अधिकारीलाई आयोगले हटाउन, मतदान रोक्न वा खराब आचरण, दबाब, धम्की, बल वा अन्य गम्भीर अवरोधले निष्पक्ष र कानुनी मतदान रोकिएमा पुनः मतदान आदेश दिन सक्छ। मतदान गोप्य मतपत्रबाट हुन्छ; लागू भए कागजी मतपत्र वा निर्वाचन आयोगले स्वीकृत गरेको विद्युतीय मतदान यन्त्र प्रयोग हुन्छ। कर्मचारीले मतदाता सूचीसँग पहिचान जाँच्छन्, नमेटिने मसी लगाउँछन्, मतदाता नम्बर र नाम लेख्छन्, सूचीमा चिनो लगाउँछन् र आवश्यक counterfoil अभिलेख पूरा गर्छन्। मतदाताले रोजेको उम्मेदवारको नाम र चिह्नमा मत दिई मतपत्र पट्याएर बाकसमा राखी बाहिरिन्छ। उम्मेदवार, निर्वाचन एजेन्ट, मतदान एजेन्ट र मान्यता प्राप्त पर्यवेक्षकले लागू नियमभित्र अवलोकन गर्न सक्छन्। दृष्टिविहीन वा अन्यथा असमर्थ मतदातालाई साथीसँग सहयोग लिन सकिन्छ। अपाङ्गता भएका, बिरामी वा ज्येष्ठ मतदाताले घरमै बायोमेट्रिक दर्ता सेवा लिन सक्छन्; मतदाता वा मतदान केन्द्रको जानकारी निर्वाचन आयोग र National Identity Card सेवाबाट पाइन्छ; निर्वाचन आयोगको हेल्पलाइन 105 हो। हुलाक मतदान कानुनले परिभाषित गरेका समूहमा मात्र सीमित हुन्छ, सबैका लागि खुला टाढाबाट मतदान होइन। यसमा तोकिएको मतदान केन्द्रबाट टाढा खटिएका योग्य निर्वाचन कर्मचारी, मतदाता सूची कानुनले तोकेका केही समूह र विदेशमा रहेका बंगलादेशी मतदाता समावेश हुन सक्छन्। आवेदन सामान्यतया निर्वाचन-विशेष समयसीमाभित्र, प्रायः Article 11 को सूचना जारी भएको 15 दिनभित्र दिनुपर्छ; मतदान कर्मचारीले नियुक्तिपछि तुरुन्त आवेदन गर्छन्। Returning Officer ले मतपत्र पठाउँछन् र मतदाताले तोकिएको प्रमाणपत्रसहित मतपत्रमा मत दिई हुलाकबाट पठाउँछन्। 2026 को Postal Vote BD तथा OCV-ICPV प्रक्रिया निर्वाचन-विशेष थियो; यसलाई स्थायी सामान्य नियम नठान्नुहोस्। मतदान सकिएपछि Presiding Officer ले उम्मेदवार वा तिनका एजेन्टको उपस्थितिमा तुरुन्त मतगणना सुरु गर्छन्। आधिकारिक चिनो नभएको, चिनो अस्पष्ट वा धेरै भएको, थप चिनो भएको वा पहिचान खुल्ने वस्तु जोडिएको मतपत्र अस्वीकार गरिन्छ। कर्मचारीले गणना विवरण र मतपत्र हिसाब तयार गरी प्याकेट सिल गर्छन् र उपस्थित एजेन्टलाई प्रतिलिपि दिन्छन्। Returning Officer ले केन्द्रका नतिजा र समयमै आएका हुलाक मतपत्र जोड्छन् र मतदान केन्द्रमा गलत रूपमा अस्वीकार गरिएको मतपत्र सच्याउन सक्छन्। पुनःगणनाका लागि उचित लिखित चुनौती वा निर्वाचन आयोगको निर्देशन चाहिन्छ। Returning Officer ले सबैभन्दा बढी मत पाउने उम्मेदवार घोषणा गरी प्रत्येक उम्मेदवारको मत देखाउने सूचना प्रकाशित गर्छन्। नतिजा निर्वाचन आयोगमा पठाइन्छ; आयोगले निर्वाचित उम्मेदवारलाई Official Gazette मा प्रकाशित गर्छ। निर्वाचन अभिलेख एक वर्ष राखिन्छ र गैर-मतपत्र कागजात तोकिएको शुल्क तथा सर्तमा निरीक्षण गर्न सकिन्छ। संसदीय निर्वाचनलाई उम्मेदवारले मात्र High Court Division मा निर्वाचन निवेदन दिएर चुनौती दिन सक्छ। सम्भावित नतिजामा निवेदन खारेज गर्ने, निर्वाचित उम्मेदवारको निर्वाचन बदर गर्ने, अर्को उम्मेदवारलाई निर्वाचित घोषणा गर्ने वा निर्वाचन बदर गर्ने समावेश छन्। अनुमति दिइएमा 30 दिनभित्र Appellate Division मा पुनरावेदन गर्न सकिन्छ। हालको अदालत निर्देशनले सिटको नतिजा वा Gazette प्रकाशन ढिलाइ गर्न सक्छ। मतदान अवरुद्ध भए वा निष्पक्ष रूपमा जारी राख्न नसकिए Presiding Officer ले रोक्न वा स्थगित गर्न सक्छन् र आयोगले पुनः मतदान आदेश दिन सक्छ; सबै योग्य मतदाताले फेरि मतदान गर्छन् र अघिल्ला मत गणना हुँदैनन्।