बङ्गलादेशमा ऋण

दैनिक व्यवहारमा ऋण वा कर्जा (ঋণ) भन्ने शब्द दुवै अर्थमा प्रयोग हुन्छ। HIES 2022 अनुसार अघिल्लो १२ महिनामा ३७.०३% घरपरिवारले वित्तीय वा गैरवित्तीय संस्था, साथी, साहुकार वा अन्य स्रोतबाट ऋण लिएका थिए; ग्रामीण क्षेत्रमा ३९.३५% र सहरी क्षेत्रमा ३२.११% थियो। अन्तिम प्रतिवेदनको तालिका 12.11A अनुसार घरपरिवारको औसत ऋण BDT 73,980 थियो। व्यवसाय खर्च, आवास, खाद्यान्न खरिद, कृषि, स्वास्थ्य, विवाह र शिक्षा सामान्य प्रयोजन थिए। अभिलेख गरिएका ऋणदातामा ASA, अन्य NGO, BRAC र Grameen Bank थिए। बैंक र वित्तीय कम्पनीले सामान्यतः परिचय, आय वा नगद प्रवाह, हालका दायित्व र उत्पादनअनुसार धितो वा जमानी जाँच्छन्। सहभागी संस्थामा क्रेडिट मूल्याङ्कन गर्दा Credit Information Bureau (CIB) तथ्याङ्क समेटिन्छ। स्वीकृति स्वतः हुँदैन। हस्ताक्षरअघि कुल भुक्तानी, ब्याजदर वा सेवा शुल्क गणना विधि, किस्ता आवृत्ति, अवधि, सहुलियत अवधि, धितो, जमानी र नतिर्दाको परिणाम तुलना गर्नुहोस्। NGO लघुवित्त संस्था र कहिलेकाहीँ समूह वा सदस्यता ढाँचाबाट सूक्ष्मऋण (ক্ষুদ্রঋণ) उपलब्ध हुन्छ। नियमन गरिएको लघुवित्त कारोबारका लागि NGO MFI ले Microcredit Regulatory Authority (MRA) बाट प्रमाणपत्र लिनुपर्छ; MRA र MFI e-Verification बाट इजाजत जाँच्न सकिन्छ। आधिकारिक MRA मार्गदर्शनमा घट्दो बाँकी रकममा २४% सेवा शुल्क, १५ दिनको सहुलियत अवधि, ४६ किस्ता, भर्ना शुल्क, पासबुक र ऋण फारामका लागि बढीमा BDT 25, तथा ६% बचत ब्याजलगायत उल्लेख छन्। यी रकम र साप्ताहिक किस्ता नियम सबै उत्पादनमा लागू हुँदैनन्; मौसमी वा एकपटकको भुक्तानी सम्बन्धित सम्झौताले निर्धारण गर्छ। एकै समयमा धेरै MFI ऋण हुँदा तिर्न कठिन हुन सक्छ। विपत्तिपछि विशेष ऋण-स्थगन, विपत्ति ऋण वा सहयोग उपलब्ध हुन सक्छ। अनौपचारिक ऋण Mahajan वा अन्य साहुकार, साथी, आफन्त, रोजगारदाता, घरधनी, आपूर्तिकर्ता र किराना पसलबाट आउन सक्छ। यी व्यवस्था CIB, MRA वा Bangladesh Bank को निगरानीमा हुँदैनन्। सर्त, धितो, किस्ता र असुली व्यक्तिगत अवस्थाअनुसार हुन्छन्; लिखित नियमन गरिएको प्रदायकको सम्झौताभन्दा तुलना र कानुनी निश्चितता कम हुन सक्छ। Bangladesh Bank ले बैंक र वित्तीय कम्पनीको निगरानी गर्छ, CIB सञ्चालन गर्छ र Consumer and Investor Protection Centre (CIPC) मार्फत उजुरी लिन्छ। बैंक र वित्तीय कम्पनीका लागि Bangladesh Bank ले BRPD Circular 15/2024 अन्तर्गत 1 April 2025 देखि ऋणलाई वस्तुगत रूपमा वर्गीकरण गर्छ: ३ महिनादेखि कम ६ महिनासम्म भुक्तानी ढिला भए Sub-standard, ६ देखि कम १२ महिनासम्म भए Doubtful, र १२ महिनापछि Bad or Loss हुन्छ। सामान्य ऋणमा १%, SMA ऋणमा ५%, र SS, DF तथा BL मा क्रमशः २०%, ५०% र १००% प्रावधान लागू हुन्छ। २०२५ को पत्रले केही अवर्गीकृत अल्पकालीन कृषि ऋण र CMS ऋणका लागि 31 December 2026 सम्म ०.५% प्रावधान तोकेको छ। यो वर्गीकरणले संस्थाले ऋणलाई कसरी लेखाङ्कन गर्छ भन्ने जनाउँछ, ऋण रद्द गर्दैन। भुक्तानी पुनर्तालिकीकरण वा अवधि थप्ने निर्णय ऋणदाताको हो, स्वतः प्राप्त हुने अधिकार होइन। वास्तविक आवश्यकता, तिर्न सक्ने क्षमता, नगद प्रवाह, लेखापरीक्षित विवरण, कुल दायित्व र स्थल निरीक्षणसमेत जाँचिन सक्छन्। नियमित रूपमा नतिर्ने बानी, जालसाजी, ठगी, अन्य अनियमितता र रकमको दुरुपयोगले पुनर्तालिकीकरण रोक्न सक्छ। वर्गीकृत ऋण सामान्यतः बढीमा तीन पटक पुनर्तालिकीकरण गर्न सकिन्छ; चौथो पटकका लागि 2022 नियमअन्तर्गत विशेष समीक्षा चाहिन्छ। अल्पकालीन कृषि, घरेलु उद्योग र सूक्ष्मऋणको अधिकतम अवधि पहिलो पुनर्तालिकीकरणमा तीन वर्ष र पछिल्लोमा दुई वर्ष छ महिना हुन सक्छ; पटकअनुसार फरक हुन्छ। पुनर्तालिकीकरणपछि नयाँ ऋण सुविधाका लागि सामान्यतः सम्झौता रकमको ३% तिर्नुपर्छ; निर्यातकर्ताका लागि २% को दस्तावेजीकृत अपवाद छ। गलत वा पुरानो CIB तथ्याङ्क ऋणीले रिपोर्ट गर्ने बैंक वा वित्तीय कम्पनीमार्फत पहिले सच्याउनुपर्छ। नकारात्मक CIB प्रविष्टिले ऋण नतिर्ने संकेत दिन सक्छ; ऋणलाई लेखाबाट हटाउँदैमा दायित्व स्वतः मेटिँदैन। समाधान नभएको उजुरी शाखा वा जिम्मेवार कार्यालय हुँदै ऋणदाताको उजुरी कक्ष र त्यसपछि Bangladesh Bank को CIPC मा जान्छ; 16236, इमेल, अनलाइन वा पत्रमार्फत सम्पर्क गर्न सकिन्छ। CIPC ले आफ्नो अधिकारक्षेत्रबाहिरका विषय, अज्ञात वा हस्ताक्षर नभएका आवेदन, तेस्रो पक्षका उजुरी वा अदालतमा विचाराधीन कार्यवाही हेर्दैन। वित्तीय संस्थाले बाँकी ऋण असुल्न ऋण असुली अदालत (Artha Rin Adalat) मा मुद्दा हाल्न सक्छन्। धितो राखिएको वा लियन लागेको सम्पत्तिमा मुद्दाअघि संस्थाले सामान्यतः कानुनले अनुमति दिएको बिक्री अधिकार प्रयोग गरी प्राप्त रकम ऋणमा घटाउनुपर्छ। अदालतले एकपक्षीय फैसला दिन सक्छ; त्यसलाई बदर गर्न ३० दिनको म्याद र सामान्यतः निर्णय गरिएको रकमको १०% जम्मा आवश्यक हुन्छ। अदालतको मध्यस्थता वा अन्य वैकल्पिक विवाद समाधान लागू नियमअनुसार उपलब्ध हुन सक्छ। मुद्दाको अवधि केसअनुसार फरक हुन्छ। Bankruptcy Act 1997 ले बङ्गलादेशमा दिवालियापन अदालत, ऋणदाता वा ऋणीका आवेदन, रिसिभर, सम्पत्ति वितरण, ऋणमुक्तिका प्रक्रिया र अपिलको व्यवस्था गर्छ। अपिलको म्याद ६० दिन र पुनरावलोकनको म्याद ३० दिन हो। दिवालियापन प्रक्रियाले निजी उपभोक्ता ऋण स्वतः पूर्ण रूपमा मेटाउँदैन; योग्य वकिलसँग समीक्षा गर्नुपर्छ। आवश्यकतामा परेका र आर्थिक रूपमा दिवालिया आवेदकले वैधानिक मापदण्ड पूरा भए National Legal Aid Services Organization र जिल्ला कानुनी सहायता समितिमा सम्पर्क गर्न सक्छन्। भुक्तानी, सम्झौता वा स्वीकृत व्यवस्थापछि लिखित सम्झौता, भुक्तानी रसिद, धितो फुकुवा र CIB तथ्याङ्क अद्यावधिक भएको जाँच गर्नुपर्छ। निजी ऋण र सार्वजनिक ऋण अलग हुन्: December 2025 को अन्त्यमा बङ्गलादेशको कुल बाह्य ऋण USD 113.52 billion थियो, जसको ८२.३३% सार्वजनिक र १७.६७% निजी थियो। 31 December 2025 सम्मको BDT 106,973 crore सरकारी प्रत्याभूति आकस्मिक दायित्व हुन्, थप ऋण भण्डार होइनन्।