बांगलादेशातील कर्ज

दैनंदिन व्यवहारात कर्ज किंवा ऋण (ঋণ) हा शब्द कर्जउचल आणि देणी या दोन्हींसाठी वापरला जातो. HIES 2022 नुसार मागील बारा महिन्यांत 37.03% कुटुंबांनी वित्तीय किंवा अवित्तीय संस्था, मित्र, सावकार किंवा अन्य स्रोतांकडून कर्ज घेतले; ग्रामीण भागात हे प्रमाण 39.35% आणि शहरी भागात 32.11% होते. अंतिम अहवालातील तक्ता 12.11A नुसार प्रत्येक कुटुंबाची सरासरी कर्जउचल BDT 73,980 होती. व्यवसाय खर्च, घर, अन्नखरेदी, शेती, आरोग्य, विवाह आणि शिक्षण ही सामान्य कारणे होती. कर्जदात्यांच्या नोंदीत ASA, इतर NGO, BRAC आणि Grameen Bank यांचा समावेश होता. बँका व वित्तीय कंपन्या सहसा ओळख, उत्पन्न किंवा रोख प्रवाह, विद्यमान देणी आणि उत्पादनानुसार तारण किंवा जामीनदार तपासतात. सहभागी संस्थांमध्ये क्रेडिट माहिती ब्युरोच्या आकडेवारीचा (CIB) पतमूल्यांकनात समावेश असतो. मंजुरी आपोआप मिळत नाही. स्वाक्षरीपूर्वी एकूण परतफेड, व्याजदर किंवा सेवा शुल्काची पद्धत, हप्त्यांची वारंवारता, मुदत, सवलत कालावधी, तारण, हमी आणि थकबाकीचे परिणाम यांची तुलना करा. सूक्ष्मकर्ज (ক্ষুদ্রঋণ) NGO सूक्ष्मवित्त संस्था आणि काही वेळा गट किंवा सदस्यत्व पद्धतीद्वारे दिले जाते. नियमनबद्ध सूक्ष्मवित्त व्यवसायासाठी NGO MFI कडे Microcredit Regulatory Authority (MRA) चे प्रमाणपत्र असणे आवश्यक आहे; परवाना MRA आणि MFI e-Verification मार्फत तपासता येतो. अधिकृत MRA मार्गदर्शनात घटत्या शिल्लकीवर 24% सेवा शुल्क, 15 दिवसांचा सवलत कालावधी, 46 हप्ते, प्रवेश शुल्क, पासबुक आणि कर्ज अर्जासाठी कमाल BDT 25 तसेच बचतीवर 6% व्याज यांचा उल्लेख आहे. हे आकडे आणि साप्ताहिक हप्त्याचा नियम प्रत्येक उत्पादनाला लागू होत नाहीत; हंगामी किंवा एकरकमी परतफेड संबंधित करारात दिलेली असते. एकाच वेळी अनेक MFI कर्जे असल्यास परतफेड कठीण होऊ शकते. आपत्तीनंतर विशेष स्थगिती, आपत्ती कर्ज किंवा सहाय्य उपलब्ध असू शकते. अनौपचारिक कर्ज महाजन किंवा अन्य सावकार, मित्र, नातेवाईक, नियोक्ते, घरमालक, पुरवठादार आणि किराणा दुकानदारांकडून मिळू शकते. अशा व्यवहारांवर CIB, MRA किंवा बांगलादेश बँकेचे पर्यवेक्षण नसते. अटी, तारण, हप्ते आणि वसुली प्रत्येक प्रकरणानुसार बदलतात; त्यामुळे नियमनबद्ध पुरवठादाराच्या लिखित करारापेक्षा तुलना आणि कायदेशीर निश्चितता कमी असते. बांगलादेश बँक बँका व वित्तीय कंपन्यांवर देखरेख करते, CIB चालवते आणि Consumer and Investor Protection Centre (CIPC) मार्फत तक्रारी हाताळते. बँका व वित्तीय कंपन्यांसाठी Bangladesh Bank च्या BRPD Circular 15/2024 नुसार 1 April 2025 पासून वस्तुनिष्ठ कर्ज वर्गीकरण लागू आहे: 3 ते 6 महिन्यांपेक्षा कमी थकबाकीसाठी उपमानक, 6 ते 12 महिन्यांपेक्षा कमीसाठी संशयित, आणि 12 महिन्यांनंतर खराब किंवा तोट्याचे वर्गीकरण. सामान्य कर्जांसाठी 1%, SMA कर्जांसाठी 5% आणि SS, DF व BL साठी अनुक्रमे 20%, 50% व 100% तरतूद लागू होते. 2025 च्या पत्रानुसार काही अवर्गीकृत अल्पकालीन कृषी आणि CMS कर्जांसाठी 31 December 2026 पर्यंत 0.5% तरतूद आहे. हे वर्गीकरण संस्थेच्या कर्जविषयक हाताळणीसाठी असते; त्यामुळे कर्ज नाहीसे होत नाही. परतफेड पुनर्नियोजित करणे किंवा मुदत वाढवणे हा कर्जदात्याचा निर्णय असतो, आपोआप मिळणारा हक्क नाही. कर्जदाता प्रत्यक्ष गरज, परतफेड क्षमता, रोख प्रवाह, लेखापरीक्षित विवरणे, एकूण देणी आणि प्रत्यक्ष स्थळतपासणी यांचा विचार करू शकतो. वारंवार थकबाकी, बनावट कागदपत्रे, फसवणूक, अन्य अनियमितता आणि निधीचा गैरवापर पुनर्नियोजनास अपात्र करू शकतात. वर्गीकृत कर्ज सामान्यतः तीनपेक्षा अधिक वेळा पुनर्नियोजित करता येत नाही; चौथ्या वेळी 2022 नियमांनुसार विशेष परीक्षण आवश्यक असते. अल्पकालीन कृषी, कुटीर आणि सूक्ष्मकर्जांसाठी पुनर्नियोजन क्रमांकानुसार पहिल्या वेळी कमाल तीन वर्षे व नंतरच्या वेळी दोन वर्षे सहा महिने मुदत असू शकते. पुनर्नियोजनानंतर नवीन पतसुविधेसाठी सामान्यतः तडजोड रकमेच्या 3% भरणे आवश्यक असते; निर्यातदारांसाठी 2% चा दस्तऐवजीकृत अपवाद आहे. कर्जदाराने चुकीचा किंवा कालबाह्य CIB डेटा प्रथम अहवाल देणाऱ्या बँक किंवा वित्तीय कंपनीकडून दुरुस्त करून घ्यावा. नकारात्मक CIB नोंद थकबाकीदार असल्याचे दर्शवू शकते; कर्ज राइट-ऑफ केल्याने देयता आपोआप पुसली जात नाही. न सुटलेल्या तक्रारींसाठी शाखा किंवा जबाबदार कार्यालयापासून कर्जदात्याच्या तक्रार कक्षापर्यंत आणि त्यानंतर बांगलादेश बँकेच्या CIPC पर्यंत मार्ग असतो; 16236, ईमेल, ऑनलाइन किंवा लिखित संपर्क करता येतो. CIPC आपल्या अधिकारक्षेत्राबाहेरील बाबी, निनावी किंवा स्वाक्षरी नसलेल्या तक्रारी, तृतीय पक्षाच्या तक्रारी किंवा न्यायालयात प्रलंबित कार्यवाही हाताळत नाही. वित्तीय संस्था थकित कर्जासाठी कर्जवसुली न्यायालयात (अर्थ ऋण अदालत) दावा दाखल करू शकतात. तारण ठेवलेल्या किंवा लियन असलेल्या मालमत्तेबाबत दावा दाखल करण्यापूर्वी संस्था सामान्यतः कायद्याने अनुमत विक्रीचा अधिकार वापरून मिळालेली रक्कम जमा करणे आवश्यक असते. न्यायालय एकतर्फी निर्णय देऊ शकते; तो रद्द करण्यासाठी 30 दिवसांची मुदत असते आणि सामान्यतः ठरवलेल्या रकमेच्या 10% जमा करावे लागतात. लागू नियमांनुसार न्यायालयीन मध्यस्थी किंवा अन्य पर्यायी वाद निवारण उपलब्ध असू शकते. कार्यवाहीचा कालावधी प्रकरणानुसार बदलतो. Bankruptcy Act 1997 बांगलादेशातील दिवाळखोरी न्यायालये, कर्जदाता किंवा कर्जदाराचे अर्ज, रिसीव्हर, मालमत्ता वाटप, मुक्ततेच्या प्रक्रिया आणि अपील यांची तरतूद करतो. अपीलाची मुदत 60 दिवस आणि पुनर्विचाराची मुदत 30 दिवस आहे. दिवाळखोरी प्रक्रियेमुळे खाजगी ग्राहक कर्जे पूर्णपणे माफ होतीलच असे नाही; पात्र वकिलाचा सल्ला घ्यावा. गरजू व आर्थिकदृष्ट्या दिवाळखोर अर्जदार वैधानिक निकषांच्या अधीन राहून National Legal Aid Services Organization आणि जिल्हा कायदेशीर सहाय्य समित्यांशी संपर्क करू शकतात. परतफेड, तडजोड किंवा मान्य व्यवस्थेनंतर लिखित करार, देयक पावत्या, तारणमुक्ती आणि CIB माहिती अद्ययावत झाली आहे का ते तपासा. खाजगी कर्ज आणि सार्वजनिक कर्ज वेगळे ठेवावे: December 2025 अखेरीस बांगलादेशचे एकूण बाह्य कर्ज USD 113.52 अब्ज होते; त्यात 82.33% सार्वजनिक आणि 17.67% खाजगी होते. 31 December 2025 रोजी BDT 106,973 कोटी सरकारी हमी या आकस्मिक देणी आहेत; ती अतिरिक्त कर्जसाठा नाहीत.