Consumers’ Right Protection Act, 2009 ले मिसावटयुक्त, नक्कली वा म्याद नाघेका सामान तथा औषधि बेच्ने, तोकिएको वा देखाइएको मूल्यभन्दा बढी लिने, झुटो विज्ञापन गर्ने, तौल वा नापमा हेरफेर गर्ने र वाचाअनुसार सामान वा सेवा नदिने काम निषेध गर्छ। उत्पादनको लेबलमा सामान्यतया तौल वा परिमाण, सामग्री, प्रयोग गर्ने तरिका, अधिकतम खुद्रा मूल्य, उत्पादन वा प्याकेजिङ विवरण र म्यादसम्बन्धी जानकारी हुनुपर्छ। व्यवसायले लागू हुने सामान वा सेवाको मूल्य देखाउनुपर्छ। कसुरअनुसार ऐनले एकदेखि तीन वर्षसम्म कैद, करिब Taka 50,000 देखि Taka 200,000 सम्म जरिवाना तथा सामान जफत वा कब्जा गर्न सक्ने व्यवस्था गर्छ; दोहोरिएका कसुरमा सम्बन्धित सजायको दोब्बरसम्म हुन सक्छ। Directorate of National Consumers’ Right Protection (DNCRP) र National Consumers’ Complaint Centre ले उपभोक्ताका सामान्य गुनासो हेर्छन्। गुनासो लिखित वा विद्युतीय रूपमा बुझाउँदा खरिदको रसिद वा अन्य प्रमाण, गुनासो गर्ने व्यक्तिको पूरा नाम, ठेगाना र फोन विवरण तथा विक्रेता वा सेवा प्रदायकको पहिचानसम्बन्धी जानकारी समावेश गर्नुपर्छ। सामान्य समयसीमा कारण उत्पन्न भएको मितिदेखि 30 कार्यदिन हो। DNCRP को 16121 हेल्पलाइन चौबीसै घण्टा उपलब्ध छ। nccc@dncrp.gov.bd मा इमेल पठाउन वा ccms.dncrp.com मा CCMS मार्फत गुनासो दिन पनि सकिन्छ। जिल्ला मजिस्ट्रेट तथा DNCRP का क्षेत्रीय वा जिल्ला कार्यालय पनि संलग्न हुन सक्छन्। समीक्षा गरिएको DNCRP जानकारीमा गुनासो दर्ता शुल्क उल्लेख छैन, तर प्रयोगशाला परीक्षणका लागि अदालतले धरौटी माग्न सक्छ। DNCRP को प्रक्रिया प्रशासनिक वा फौजदारी कानुन कार्यान्वयनको प्रक्रिया हो; यसबाट सामानको मूल्य स्वतः फिर्ता हुँदैन। गुनासो सफल भएमा वसुल भएको जरिवानाको 25% गुनासोकर्तालाई दिन सकिन्छ; गुनासोकर्ता DNCRP का कर्मचारी भए यो लागू हुँदैन। यो प्रोत्साहन हो, खरिद मूल्य फिर्ता हुने प्रत्याभूति होइन। Joint District Judge समक्षको छुट्टै देवानी मुद्दामा सामान साट्ने, फिर्ता लिने, रकम फिर्ता गर्ने वा प्रमाणित आर्थिक क्षतिको पाँच गुणासम्म क्षतिपूर्ति र मुद्दाको खर्च माग्न सकिन्छ। देवानी फैसलाविरुद्ध पुनरावेदन गर्ने सामान्य समयसीमा 90 दिन र मजिस्ट्रेटको निर्णयविरुद्ध 60 दिन हो। स्वेच्छाले तिरिएको प्रशासनिक जरिवाना सामान्यतया पाँच कार्यदिनभित्र बुझाउनुपर्छ। वित्तीय गुनासोका लागि विशेष प्रक्रिया छ। ग्राहकले पहिले बैंक, वित्त कम्पनी वा मोबाइल वित्तीय सेवा प्रदायकको Complaint Cell मा गुनासो गर्नुपर्छ। जवाफ चित्तबुझ्दो नभए Bangladesh Bank Customer Interest Protection Centre मा कार्यदिनका कार्यालय समयमा 16236 नम्बरमा सम्पर्क गर्न, bb.cipc@bb.org.bd मा इमेल पठाउन, अनलाइन फाराम बुझाउन वा कागजी आवेदन दिन सकिन्छ। निवेदनमा पहिचान र सम्पर्क विवरण, घटनाको विस्तृत विवरण, सेवा प्रदायकको अन्तिम जवाफ र सहयोगी प्रमाण समावेश गर्नुपर्छ। केन्द्रले सामान्यतया नाम नखुलेका, हस्ताक्षर नभएका वा अपूर्ण गुनासो, आफ्नो कार्यक्षेत्रबाहिरका विषय, अधिकार नपाएको तेस्रो पक्षका गुनासो वा अदालतमा विचाराधीन मुद्दा लिँदैन। रकम फिर्ता वा भुक्तानी उल्ट्याइने प्रत्याभूति छैन। अनलाइन सामान नआएको, झुटो प्रस्ताव वा बढी मूल्य असुलीबारे DNCRP मा लिखित रूपमा वा CCMS मार्फत उजुरी गर्न सकिन्छ। अर्डरको अभिलेख, भुक्तानी पुष्टि, विक्रेताको पहिचान, डेलिभरी विवरण, सन्देश तथा सामान दिन अस्वीकार गरेको वा नपुगेको प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस्। भुक्तानी वा मोबाइल वित्तसम्बन्धी विवादमा भुक्तानी सेवा प्रदायक र त्यसपछि Bangladesh Bank लाई पनि जानकारी दिनुहोस्। दूरसञ्चार वा इन्टरनेट सेवाको गुनासो पहिले सेवा प्रदायक र त्यसपछि Bangladesh Telecommunication Regulatory Commission मा गर्नुहोस्। सम्भावित फौजदारी वा अनलाइन ठगी Bangladesh Police को Online GD मार्फत रिपोर्ट गर्न सकिन्छ; आपत्कालमा 999 मा फोन गर्नुहोस्। अन्य उपभोक्ता समस्याहरू सम्बन्धित क्षेत्रका निकायले हेर्छन्। Bangladesh Energy Regulatory Commission ले प्रत्येक इजाजतपत्रधारीलाई गुनासो केन्द्र राख्न आवश्यक बनाउँछ। त्यसैले ऊर्जा सेवा गुनासो सामान्यतया पहिले सेवा प्रदायकमा र त्यसपछि आवश्यक परे फोन वा लिखित रूपमा BERC मा जान्छ। उपभोक्ताका लागि BERC ले +880255110308 नम्बर, 09:00–17:00 समय र chair.berc.bd@gmail.com इमेल उपलब्ध गराएको छ। खाद्य सुरक्षाको गुनासो Bangladesh Food Safety Authority मा निःशुल्क 16155 नम्बरबाट 08:00 देखि 24:00 सम्म दिन सकिन्छ। Bangladesh Standards and Testing Institution ले मापदण्ड, मापनविज्ञान र प्याकेजिङसम्बन्धी गुनासो 16119 नम्बर वा dg@bsti.gov.bd इमेलबाट लिन्छ। Directorate General of Drug Administration ले दर्ता नभएका, नक्कली, गुणस्तरहीन वा जालसाजी गरी बनाइएका औषधि र गलत प्याकेजिङबारे गुनासो स्वीकार गर्छ। निजी स्वास्थ्य सेवासम्बन्धी गुनासो DNCRP ले जाँच्न वा Ministry of Health अथवा Directorate General of Health Services मा पठाउन सक्छ; तर समीक्षा गरिएको सामग्रीले हरेक स्वास्थ्य विवादमा DNCRP ले दिने प्रत्यक्ष उपचार निर्दिष्ट गर्दैन। पर्यटन सेवा प्रदायकविरुद्धको गुनासो Bangladesh Tourism Board को गुनासो प्रणालीमा दिन सकिन्छ। त्यस प्रणालीले 30 कार्यदिनभित्र टुङ्ग्याउने लक्ष्य र पुनरावेदनका लागि 20 कार्यदिनको अवधि उल्लेख गर्छ। उड्डयन तथा विमानस्थलसम्बन्धी विषय Civil Aviation Authority of Bangladesh को गुनासो प्रणाली र त्यसका पुनरावेदन अधिकारीको क्षेत्राधिकारमा पर्छन्। निजी बुकिङको रकम फिर्ता वा करारसम्बन्धी विवाद सेवा प्रदायक, लागू नियामक र देवानी कानुनका विकल्पमा निर्भर हुन्छ। समीक्षा गरिएको सामग्रीमा बंगलादेशका लागि EU-जस्तो प्याकेज यात्राको सामान्य रद्द व्यवस्था स्थापित भएको छैन। स्थानीय रूपमा प्रचलित नाममा ভোক্তা-অধিকার সংরক্ষণ আইন, ২০০৯, জাতীয় ভোক্তা-অভিযোগ কেন্দ্র, ভোক্তা-বাতায়ন र CCMS पर्छन्।
बंगलादेशमा उपभोक्ता संरक्षण
बंगलादेशमा उपभोक्ता संरक्षणले असुरक्षित सामान, भ्रामक विज्ञापन, बढी मूल्य असुली, सामान नदिने र शुल्क लिइएका सेवामा त्रुटिविरुद्ध सुरक्षा दिन्छ। मुख्य कानुनी आधार Consumers’ Right Protection Act, 2009 हो, जसलाई मुख्यतः Directorate of National Consumers’ Right Protection ले कार्यान्वयन गर्छ। बैंकिङ, ऊर्जा, खाद्य, औषधि, दूरसञ्चार, पर्यटन र उड्डयनसम्बन्धी गुनासो सम्बन्धित क्षेत्रका निकायले हेर्छन्। समयसीमा, प्रमाणका आवश्यकता र उपलब्ध उपचार समस्याअनुसार फरक हुन्छन्।
Tip
बंगलादेशमा उपभोक्ता समस्या आएमा त्यसलाई विक्रेतासँगको अनौपचारिक कुराकानी मात्र नभई प्रमाणसहितको मुद्दाका रूपमा लिनुहोस्। प्रमाण तुरुन्त सुरक्षित राख्नुहोस्, वस्तु वा सेवाअनुसार उपयुक्त निकाय छान्नुहोस् र लागू समयसीमाभित्र गुनासो बुझाउनुहोस्। DNCRP ले जरिवाना गरेकै आधारमा तपाईंको रकम स्वतः फिर्ता हुन्छ भनेर नमान्नुहोस्।