Azerbaycan, goreyê qewimê xo, peyzajê zaf cûreyî estê. Çiyayê bilind, deştê nîv-biyabanî, daristan, zevî, sulakalan, volkanê çamurî û kıyaya Derya Xezər bitkiyan, heywanan û şekilê jîyayışê cûreyî piştgirî kenê. Termê Azerbaycanî yê mıhıt “mıhıt (ətraf mühit)” o. İdarekerdışê mıhıtî hewa, aw, erd, heywanê vahşi, daristan, herêmê parastî, çiqas, çımeyê tabîî û tesîrê inşaat û sanayî ser ra gıreyê. Derya Xezər, Azerbaycanî de “Xəzər dənizi” nameyê, merkeziya mıhıtê welatî yo. Pîsbûn, seviya awî ya şımaşîyayış, avakerdişê kıyayan, barê giranê masîgêrayışi û zerarê cayanê jîyayışi hem tabîat hem zî merdimanê nêzîkê kıyayan tesîr keno. Aw ji rîveran, rezervuaran, awê binê erdî, baran û berfê çiyayan yena. Çunke zaf awê rîveran ser sînorê neteweyan ra derbas benê û deştê nizm nêzdîkê hişk ê, depokerdışê bi hesasî, arıkerdışê zeviyan, kontrolê pîsbûnî û parastışê awî ya malbatî muhîm ê. Qalîteya hewa bi trafîkê rêyan, germkerdiş, tozê avakerdişî, sanayî û faaliyetanê petrol û gazî tesîr gıreno. Şertê hewa merkezê Baku, herêmê sanayî, bajarê biçûk, cayanê niştecîbûnê yê çiyayan û cayanê kıyayanê ba-darî de zaf cûreyî benê. Çiqas bi gelemperî bi xizmetê umumî yê herêmî yan operatoranê peymanî kom beno, la qalîteya xizmetî û imkânê veçînayışi goreyê cayî cûreyî benê. Kêmkerdişê çiqasi, nûkaranê tiştan û cûda gırotışê bataryayan, rûn, kîmyewî û cîhazê elektronîkî ji zibilê asayî ziyanê kêm keno, hetê ke imkanê gerîyayışi sînordar bî zî. Azerbaycan tabîat bi parkê neteweyî, rezervê dewletî, cayanê parastî, kontrolê daristanan û rêzikanê bikaranîyayışê erd û çımeyê tabîî parastış keno. Nê tedbîrî parastışê daristanê çiyayan, sulakalan, cayanê stepî, teyreyê koçber, heywanê nadir û bitkiyê yerel destek kenê. Projeyanê ke nêzîkê tabîatî tesîr kerdışi ra şıma nêzîk benê, şênê ke nirxandışê mıhıtî, destûr, çavdêriş yan tedbîrê restorasyonî lazim bibo. Pratîk de, parastışê tesîrdar bi planê baş, mesuliyetê zelal, bicîanîyayış, agahdarîya bawerbar û baldarîya umumî girêdayî yo. Guherîyayışê klîma şênê germbûn, zuwa, stresê awî, xeterê şewitışê daristanî, ziyanê baranê giran û barê ser cotkarî û ekosîsteman zêde keno. Enerjîya paqij, bînayê bi karîgerî, nêzîkîya umumî ya baştir, bikaranîyayışê hesas ê awî û parastışê cayanê tabîî hem berxwedanî hem jîyayışê rojane baştir kenê.
Mıhıt Azerbaycan de
Mıhıtê Azerbaycanî kıyayê Derya Xezər, Kafkasê Pîl û Biçûk, deştê hişk, daristanan, rîveran û sulakalan ra pêk yena. Petrolê vejiyayışi, büyükerdışê bajarî, çiqas, kêmbûna awi û guherîyayışê klîma zî ser vê sîstemê tabîî barê zêdekenê. Parastışê mıhıtî otorîteyê umumî, şaredarî, işletge, komunîte û malbatê ferdî bi hev ra girêdayî yo.
Tip
Azerbaycan de hereketê faydekar ê mıhıtî bi şertê herêmî dest pêkeno, nê bi listeyê neteweyî ya tek. Binêre ke cayo ke ti de jîyenî de aw, çiqas, germkerdiş, veguhastış û cayanê tabîî yê nêzîk çawa idare benê. Çend hereketan weçîne ke netîceyê wan eşkere bibê, mesela kêmkerdişê bikaranîyayışê awî, cûda kerdişê çiqasê xeterdar yan kêmkerdişê seferanê bi otomobîlî.