Үҙенең ҙурлығына сағыштырғанда, Әзербайжанда ландшафттар ғәҙәттән тыш күп төрлө. Бейек тауҙар, ярымсүл тигеҙлектәре, урмандар, ауыл хужалығы ерҙәре, һаҙлыҡтар, балсыҡ вулкандары һәм Каспий ярҙары төрлө үҫемлектәргә, хайуандарға һәм йәшәү рәүештәренә таяныс булып тора. Әзербайжан телендә тирә-яҡ мөхит (ətraf mühit) тип атала. Тирә-яҡ мөхит менән идара итеү һауа, һыу, тупраҡ, ҡырағай тәбиғәт, урмандар, һаҡланған биләмәләр, ҡалдыҡтар, тәбиғи ресурстарҙы һәм төҙөлөш менән сәнәғәттең йоғонтоһон үҙ эсенә ала. Каспий диңгеҙе (Xəzər dənizi) Әзербайжандың тирә-яҡ мөхитендә үҙәк урын биләй. Бысыраныу, һыу кимәленең үҙгәреүе, яр буйҙарын үҙләштереү, балыҡсылыҡҡа баҫым һәм йәшәү урындарына зыян тәбиғәткә лә, яр буйында йәшәгән кешеләргә лә йоғонто яһарға мөмкин. Һыу йылғаларҙан, һыу һаҡлағыстарҙан, ер аҫты һыуҙарынан, яуым-төшөмдән һәм тау ҡарҙарынан килә. Йылға һыуҙарының байтаҡ өлөшө дәүләт сиктәрен аша үткәнгә һәм уйһыулыҡтар сағыштырмаса ҡоро булғанға, һыуҙы һаҡсыл тотоноу, һуғарыу, бысраныуҙы контролдә тотоу һәм көнкүрештә һыуҙы һаҡлау мөһим. Һауа сифатына юл хәрәкәте, йылытыу, төҙөлөш саңы, сәнәғәт һәм нефть-газ эшмәкәрлеге йоғонто яһай. Шарттар үҙәк Бакуҙа, сәнәғәт райондарында, бәләкәй ҡалаларҙа, тау торамаларында һәм елле яр буйҙарында ҡырҡа айырылырға мөмкин. Ҡалдыҡтар ғәҙәттә урындағы дәүләт хеҙмәттәре йәки шартнамә буйынса эшләгән операторҙар тарафынан йыйыла, әммә хеҙмәт сифаты һәм айырым йыйыу мөмкинлектәре урынға ҡарап үҙгәрә. Ҡалдыҡтарҙы кәметеү, әйберҙәрҙе яңынан файҙаланыу һәм батарейкаларҙы, майҙарҙы, химик матдәләрҙе һәм электрон ҡоролмаларҙы ғәҙәти сүп-сарҙан айырым тотоу, хатта эшкәртеү мөмкинлеге сикләнгән урындарҙа ла, зыянды кәметә. Әзербайжан тәбиғәтте милли парктар, дәүләт ҡурсаулыҡтары, заказниктар, урман хужалығын контролдә тотоу һәм ер менән тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыу ҡағиҙәләре аша һаҡлай. Был саралар тау урмандарын, һаҙлыҡтарҙы, дала йәшәү урындарын, күсмә ҡоштарҙы, һирәк хайуандарҙы һәм урындағы үҫемлектәрҙе һаҡларға ярҙам итә. Тәбиғәткә йоғонто яһарға мөмкин булған проекттар экологик экспертиза, рөхсәттәр, мониторинг йәки тергеҙеү сараларын талап итергә мөмкин. Ғәмәлдә һөҙөмтәле һаҡлау дөрөҫ планлаштырыуға, яуаплылыҡтың аныҡ бүленеүенә, закондарҙың үтәлешен контролдә тотоуға, ышаныслы мәғлүмәткә һәм йәмәғәт иғтибарына бәйле. Климат үҙгәреше эҫене, ҡоролоҡто, һыу етешмәүен, урман янғындары хәүефен, көслө ямғырҙарҙан килгән зыянды һәм ауыл хужалығы менән экосистемаларға баҫымды арттырырға мөмкин. Тағы ла таҙа энергия, энергияны һөҙөмтәле ҡулланған биналар, яҡшыраҡ йәмәғәт транспорты, һыуҙы һаҡсыл файҙаланыу һәм тәбиғи йәшәү урындарын һаҡлау тотороҡлолоҡто ла, көндәлек тормошто ла яҡшырта ала.
Тирә-яҡ мөхит — Әзербайжанда
Әзербайжандың тирә-яҡ мөхите Каспий диңгеҙе ярҙарын, Бөйөк һәм Кесе Кавказды, ҡоро уйһыулыҡтарҙы, урмандарҙы, йылғаларҙы һәм һаҙлыҡтарҙы үҙ эсенә ала. Нефть сығарыу, ҡалаларҙың үҫеүе, ҡалдыҡтар, һыу етешмәүе һәм климат үҙгәреше был тәбиғи системаларға баҫым яһай. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау дәүләт органдарын, муниципалитеттарҙы, предприятиеларҙы, йәмәғәттәрҙе һәм айырым йорт хужалыҡтарын берләштерә.
Tip
Әзербайжанда тирә-яҡ мөхит өсөн файҙалы эштәр берҙәм милли исемлектән түгел, ә урындағы шарттарҙан башлана. Һеҙ йәшәгән урында һыуҙың, ҡалдыҡтарҙың, йылытыуҙың, транспорттың һәм яҡындағы тәбиғи урындарҙың нисек идара ителеүен асыҡлағыҙ. Һөҙөмтәһен күрә алған бер нисә эште һайлағыҙ: мәҫәлән, һыуҙы аҙыраҡ тотонорға, хәүефле ҡалдыҡтарҙы дөрөҫ айырымларға йәки автомобилдә йөрөүҙәрҙе кәметергә.