د افغانستان د کار نظام دولتي خدمتونه، خصوصي شرکتونه، غیرحکومتي سازمانونه، نړیوال سازمانونه، د کورنۍ کاروبارونه، کرنه، سوداګري، رغنیز کارونه، ترانسپورټ، تولید، ښوونه او روزنه، روغتیايي پاملرنه، تخنیکي خدمتونه او بشري مرستندویه کارونه سره یوځای کوي. کرنه لا هم د معیشت یوه مهمه سرچینه ده، په داسې حال کې چې ډېر خلک د موقتي مزدورۍ، کوچنۍ سوداګرۍ، خپلواک کار یا د کورنۍ او ټولنې د اړیکو له لارې برابر شوي کار څخه عاید ترلاسه کوي. رسمي کار عموماً د پېژندل شوي کارورکوونکي، ټاکلو دندو او د تادیې د هوکړه شوي ترتیب لرونکی وي. لیکلی قرارداد کولای شي دنده، معاش یا امتیازات، کاري وخت، رخصتي او نور شرایط ثبت کړي. د د کار قانون (Labour Law) چوکاټ له رسمي استخدام سره تړاو لري، خو د دې اوسنی یوځای شوی متن او عملي پلي کېدل یې په ټول افغانستان کې په یوشان ډول په عامه سرچینو کې نه دي تایید شوي. غیررسمي کار ښايي لیکلی قرارداد ونه لري او لږ ثابت عاید، کمزوری ملاتړ او د شخړو د حل لږې لارې ولري. د کار اړیکه د کار د پراخ وضعیت یوازې یوه برخه ده. کارورکوونکي کارکوونکي استخداموي او کاري شرایط ټاکي؛ کارکوونکي ښايي د هویت اسنادو، وړتیاوو، سپارښتنو یا د دندې له ډول سره اړونده اجازې ته اړتیا ولري. بېکاري عموماً په ټول هېواد کې د تایید شوي ثبت، بیمې یا د بېکارۍ د مرستې نظام ته د لاسرسي لامل نه کېږي، نو هغه کسان چې معاش لرونکی کار نه لري، ډېر ځله پر کورنۍ ملاتړ، غیررسمي فرصتونو، بشري مرستو یا د معیشت پر محدودو مودې پروګرامونو تکیه کوي. مسلکي لاسرسی د دندې له ډول سره توپیر لري. ځینې دندې تر ډېره پر تجربې، شاګردۍ یا د کار پر مهال زدهکړې ولاړې وي، په داسې حال کې چې تنظیم شوې دندې ښايي د وړتیاوو تایید یا جواز ته اړتیا ولري. سوداګریز فعالیت په غیررسمي ډول یا د ثبت شوي سازمان له لارې ترسره کېدای شي. ثبت، د سکتور جوازونه، مالیاتي مکلفیتونه، تمویل، امنیت او د پیسو ورکولو ترتیبات د فعالیت، مالکیت، موقعیت او هدف بازار له مخې بدلېږي. له همدې امله، د کار واقعي پرېکړه د سیمهییزې ادارې یا سازمان، د تادیې شرایطو، اړینو اسنادو، خوندیتوب شرایطو او د کار د ترتیب د اعتبار له کتلو پرته بشپړه نه ده.
کار په افغانستان کې
په افغانستان کې کار د معاش په بدل کې کار، خپلواکه کار، ورځنۍ مزدوري، کرنه، د کورنۍ بېمعاشه کار او له کوره ترسره کېدونکي فعالیتونه رانغاړي. رسمي دندې ښايي قراردادونه، معاش، د کاري وخت اصول او مسلکي غوښتنې ولري، په داسې حال کې چې غیررسمي کار ډېر ځله پر شخصي اړیکو، سیمهییزې غوښتنې او شته سرچینو ولاړ وي. د کار لاسرسی او شرایط د ولایت، سکتور، جنسیت، زدهکړو، تګراتګ، امنیت او اوسني اداري عمل له مخې توپیر کوي.
Tip
کار یوازې د دندې د نوم له مخې مه ټاکئ؛ باوري تادیه، روښانه دندې، خوندیتوب او واقعي لاسرسی سره پرتله کړئ. رسمي ترتیب هغه وخت غوره دی چې د تایید وړ شرایط او مسؤل کارورکوونکی ولري؛ غیررسمي کار هغه مهال عملي کېدای شي چې انتخابونه محدود وي، خو لا زیاتو کتنو ته اړتیا لري، ځکه عاید او ملاتړ یې لږ د وړاندوینې وړ کېدای شي.