په افغانستان کې کار او استخدام

په افغانستان کې د کار لارې دولتي خدمت، خصوصي شرکتونه، نادولتي ادارې، نړیوال سازمانونه او خصوصي کاري ادارې رانغاړي، خو د ټول هېواد لپاره یو واحد عامه کاري وېب‌پورټ نه دی تایید شوی. د کار او ټولنیزو چارو وزارت (MoLSA) او د ولایتونو د کار او ټولنیزو چارو جوړښتونه د رسمي کار اړوندې چارې سمبالوي. د تخنیکي او حرفوي زده‌کړو اداره (TVET-A) رسمي روزنه، د شاوخوا 3 تر 12 میاشتو غیررسمي کورسونه هم ملاتړ کوي. خصوصي شاګردي، کرنه، ورځنی مزدوري، د سړک غاړې پلور، ټکسي چلول، ګنډل، غالۍ اوبدل، د خوړو پروسس او نور کورني فعالیتونه د عاید لارې دي. د کار په بدل کې نغدي پروګرامونه لنډمهاله عاید برابروي، خو منظم استخدام نه جوړوي. رسمي چوکاټ افغان تابعیت، حرفوي سند، روغتیايي سند او ثانوي یا لوړې زده‌کړې د کارکوونکو د معمول شرایطو په توګه یادوي، خو د ملاتړ د کارکوونکو لپاره استثناوې شته. د عادي کار لږ تر لږه عمر 18، د хөнгөн کار 15 او د روزنې 14 کاله دی. د عمر د تایید لپاره تذکره یا بل ملي پېژندپاڼه پکار کېدای شي. په عمل کې لاسرسی او پلي کېدل د سکتورونو او ولایتونو ترمنځ ډېر توپیر لري. په رسمي قرارداد کې باید دنده، معاش، کاري ساعتونه، رخصتي، د کار ځای او موده ولیکل شي. چوکاټ د کارکوونکي، MoLSA او د کارورکوونکي د بشري سرچینو څانګې لپاره درې نسخې غواړي. یو کلن ټاکلی قرارداد معمول دی، غځول یې موافقې ته اړتیا لري او آزمایښتي موده تر دریو میاشتو پورې کېدای شي. هغه کارکوونکی چې غیرټاکلی قرارداد پای ته رسوي، عموماً یوه میاشت مخکې لیکلی خبر ورکوي. معاش میاشتنی، هر 15 ورځې، اوونیز یا د بشپړ شوي کار له مخې ورکول کېدای شي. په چوکاټ کې د دولت لږ تر لږه معاش یاد شوی، خو د افغانۍ اوسنی ملي مبلغ نه دی تایید شوی. رسمي چوکاټ عادي کاري وخت په اوونۍ کې تر 40 ساعتونو محدودوي؛ د ځوانو کارکوونکو، د ځمکې لاندې یا خطرناک کار او امیندوارو کارکوونکو لپاره حدونه ټیټ دي. د اضافي کار امتیاز عادي ورځو کې 25% او د رخصتۍ ورځو یا عمومي رخصتیو کې 50% دی. د شپې کار امتیاز په خدماتي او اداري کار کې 15% او په تولیدي کار کې 25% دی. چوکاټ 90 ورځې په معاش لرونکې زېږون رخصتي هم ورکوي، چې عموماً 30 ورځې له زېږون مخکې او 60 ورځې وروسته وي؛ د غیرعادي زېږون یا غبرګونو ماشومانو لپاره 15 ورځې نورې هم شته. په قانوني چوکاټ کې د معاش لرونکې عمومي، کلنۍ، ناروغۍ او بیړنۍ رخصتۍ او د ټولنیز خوندیتوب مقررات شته، خو عملي پوښښ یې بشپړ نه دی تایید شوی. استخدام د دواړو لورو په موافقه، د ټاکلې مودې په پای، تقاعد، مړینې، ناتوانۍ، له شپږو میاشتو زیات د کار درېدو، د ادارې منحل کېدو یا د کارکوونکو د کمولو، محکومیت یا د دندو د تکراري سرغړونې له امله پای ته رسېدای شي. که اداره د تشکیلاتي دلیلونو له مخې استخدام پای ته ورسوي، چوکاټ د خدمت له یوه کال وروسته د یوې میاشتې معاش، له یوه تر پنځو کلونو وروسته دوه میاشتې، له پنځو تر لسو کلونو وروسته څلور میاشتې او له لسو کلونو ډېر خدمت وروسته شپږ میاشتې مرسته برابروي. شخړه د شخړو د حل له کمېسیون څخه مرکزي کمېسیون او بیا محکمې ته تللای شي، خو عملي لاسرسی او پلي کېدل ټوټه‌ټوټه دي. بهرني اتباع د MoLSA له لارې د کار جلا جواز اخلي. جواز یو کال اعتبار لري، د کار ځای، دنده او د پیل نېټه پکې لیکل کېږي او بیه لري چې اوسنی مبلغ یې نه دی تایید شوی. د سیاحت ویزه بسنه نه کوي او ښايي د بهرنیو چارو وزارت اضافي د ننوتلو ویزه هم وغواړي. د یادې کړنلارې له مخې کورني کارکوونکو ته لومړیتوب ورکول کېږي. د کار بازار تر ډېره غیررسمي او خپل‌ګمارل شوی دی. د ILO د 2026 ماډل اټکل کوي چې شاوخوا 8.5 میلیونه کسان په کار بوخت دي، د وګړو په پرتله د استخدام کچه 32.5% او د ښځو د کار ځواک ګډون 5.1% دی. په 2023 کې خصوصي معاشي کار د 15 تر 65 کلونو عمر لرونکو شاوخوا 12% کارکوونکو برخه وه، په داسې حال کې چې په 2020 کې 5% وه. د استخدام وده د وګړو له ودې ټیټه پاتې شوه، او د ښځو د کار کچه لا هم د 2020 تر کچې له درېیمې برخې کمه وه. اوسني محدودیتونه د ښځو لاسرسی دولتي دندو، نادولتي او د ملګرو ملتونو کار، مدیریت، د ښکلا سالونونو او د زده‌کړو او روغتیا ډېرو لارو ته په شدت محدودوي. د تګ راتګ شرطونه، د محرم اصول، د جنسیت بېلول، د جامو اصول او د پوستو خطرونه د دندې پر لاسرسي اغېز کولای شي. له 7 سپتمبر 2025 راهیسې د افغان ښځو کارکوونکو او قراردادیانو پر ملګرو ملتونو کمپونو ننوتل منع شوي، چې ځینو ادارو ته یې لرې‌کار ته مخه کړې. له کوره کار او د ښځو ملکیت کوچني، واړه او منځني شرکتونه مهم بدیلونه دي؛ ځوانې ښځې، راستنېدونکي، بې‌ځایه شوي، د ښځو تر مشرۍ لاندې کورنۍ او کلیوالي کارکوونکي په ځانګړي ډول د لاسرسي او عاید له لوړ خطر سره مخ دي. له همدې امله رسمي قانوني حقونه په عمل کې مساوي لاسرسی یا د باور وړ پلي کېدل نه تضمینوي.