Afg‘onistonda soliqlar

Moliya vazirligi va Afg‘oniston soliq idorasi (Afghanistan Revenue Department) mamlakatdagi soliq ishlarining ko‘pini boshqaradi. Viloyat daromad idoralari (Mustufiat), bojxona idoralari va ayrim to‘lovlar uchun Markaziy bank (Da Afghanistan Bank) qo‘shimcha vazifalarni bajaradi. Soliq identifikatsiya raqami (TIN) soliq yoki bojxona majburiyati bor shaxslar, ayrim soliq ushlab qoluvchilar va bank hisobvarag‘i egalari uchun talab qilinadi. Afg‘oniston daromad xizmati bu raqamni onlayn olish imkonini beradi; ko‘rib chiqilgan ko‘rsatmalarga ko‘ra berish va qayta chiqarish bepul, ko‘rsatilgan muddat 24 ish soati. ARDES/e-Filing, TAIS va RMIS kabi elektron xizmatlar arizalar, deklaratsiyalar va idora bilan yozishmalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Soliq rezidenti bo‘lgan jismoniy shaxslardan odatda butun dunyodagi daromadi bo‘yicha soliq olinadi. Norezidentlar Afg‘oniston manbalaridan olgan daromadi bo‘yicha soliqqa tortiladi. Rezidentlik belgilariga odatdagi asosiy yashash joyi yoki soliq yilida 183 kun tegishli muddat bo‘lish kiradi; chet eldagi Afg‘oniston davlat xizmatchilari ham qamrab olinadi. Soliq solinadigan daromadga ish haqi, haq, komissiya, biznes daromadi, ko‘char yoki ko‘chmas mulkni o‘tkazishdan foyda, foiz, dividend, ijara, royalti, mukofot va shirkat foydasidagi ulushlar kiradi. Sof daromad yalpi tushumdan odatiy va chegirib tashlash mumkin bo‘lgan zarur xarajatlarni ayirish orqali hisoblanadi. Jismoniy shaxslar uchun yengillikdan keyin 2026-yilga e’lon qilingan yillik daromad pog‘onalari: 0–120 000 AFN uchun 0 foiz, 120 001–1 200 000 AFN uchun 10 foiz va 1 200 000 AFNdan yuqori daromad uchun 15 foiz. Ko‘rib chiqilgan ko‘rsatmalarga ko‘ra, kamida ikki xodimi bor ish beruvchilar ish haqi solig‘ini ushlab qolishi kerak. Soliq bazasiga muntazam to‘lov, qo‘shimcha ish haqi va pul yoki natura shaklidagi imtiyozlar kiradi. Eski ko‘rsatmadagi oylik chegara 5 000 AFN. Ish beruvchi ushlab qolingan soliqni oy tugaganidan keyin o‘n kun ichida o‘tkazadi. To‘g‘ri ushlab qolish amalga oshirilgan va faqat ish haqi oladigan, bitta ish beruvchisi bor shaxs ushbu qoida bo‘yicha yillik deklaratsiya topshirishi shart emas; bir necha ish beruvchi yoki qo‘shimcha daromad yillik deklaratsiyani talab qilishi mumkin. Ish haqini hisoblashdan oldin amaldagi jismoniy shaxslar soliq jadvallarini Afg‘oniston daromad xizmatidan qayta tasdiqlang. Ijarachi kompaniya, yuridik shaxs yoki biznes bilan shug‘ullanuvchi jismoniy shaxs bo‘lib, oylik ijara 10 000 AFNdan oshsa, ijara to‘lovidan soliq ushlab qolinadi. 10 000 AFNdan yuqori va 100 000 AFNgacha bo‘lgan summa uchun stavka 10 foiz, 100 000 AFNdan yuqori summa uchun 15 foiz. Ijarachi ushlab qolingan soliqni Afg‘oniston quyosh taqvimi oyi tugaganidan keyin 15 kun ichida mas’ul idoraga to‘laydi. Uy egasi ijara daromadini yillik deklaratsiyada baribir ko‘rsatadi va ushlangan soliqni to‘lanishi kerak bo‘lgan soliq hisobiga oladi. Yakka tartibdagi tadbirkor yoki o‘zini o‘zi band qilgan shaxs odatda soliqqa tortiladigan sof foydasi bo‘yicha jismoniy shaxslar stavkalari asosida soliq to‘laydi. Alohida yuridik maqomga ega kompaniya yuridik shaxs sifatida sof foydasidan soliq to‘laydi. Korxonalar har bir faoliyat bo‘yicha tasdiqlovchi hujjatlar, hisob registrlari, moliyaviy hisobotlar, shartnomalar va bank, import hamda eksport qaydlarini alohida yuritishi kerak. Tekshiruvda idora uchinchi shaxslardan ham ma’lumot so‘rashi mumkin. Kompaniyalar va sog‘liqni saqlash markazlari kabi yuridik shaxslar uchun 2026-yilga daromad solig‘ining 10 foizlik stavkasi e’lon qilingan. Konchilik kompaniyalari bu pasaytirishdan mustasno; ko‘rib chiqilgan e’londa joriy stavka ko‘rsatilmagan, eski hujjatlarda esa 20 foiz qayd etilgan. Yalpi tushum solig‘i (Business Receipts Tax) chegirmalardan oldingi tushumga solinadi. Yuridik shaxslar uni har chorakda deklaratsiya qiladi. Eski qoida bo‘yicha choraklik aylanmasi kamida 750 000 AFN bo‘lgan jismoniy shaxslarga ham qo‘llanadi. Avvalgi umumiy stavka 2 foiz; ayrim mehmonxona, restoran va tadbir zallari uchun 5 foiz, telekommunikatsiya, xalqaro yo‘lovchi aviakompaniyalari hamda alohida toifaga kiritilgan mehmonxona yoki restoranlar uchun 10 foiz. Importda bojxona 2 foizlik yalpi tushum solig‘ini undiradi va uni avans to‘lovi sifatida hisobga oladi. Yalpi tushum solig‘ini daromad solig‘i hisobida xarajat sifatida ko‘rsatish mumkin. Deklaratsiya va to‘lov odatda quyosh taqvimi choragi tugaganidan keyin 15 kun ichida amalga oshiriladi; daromad bo‘lmasa ham nol deklaratsiya talab qilinishi mumkin. Moliya vazirligining 2024-yilgi ko‘rsatmasiga binoan yillik aylanmasi 2 000 000 AFNgacha bo‘lgan kichik savdogarlar qat’iy soliqdan ozod etiladi. Yillik aylanma bu chegaradan oshsa, e’lon qilingan qoida umumiy aylanmaning 0,3 foizini nazarda tutadi. Imtiyoz qachon boshlanishi, bekor qilinishi va aniq doirasi ko‘rib chiqilgan xabarnomada to‘liq yoritilmagan. Eski qat’iy soliq qoidalari importchilar, tashuvchilar, pudratchilar, ko‘rgazmalar va kichik bizneslarning ayrimlarini qamrab oladi; importchilar uchun amaldagi biznes litsenziyasiga qarab hisobga olinadigan 2 foizlik soliq yoki yakuniy 3 foizlik soliq ko‘rsatilgan. Eng yangi ko‘rsatma eski stavkalar o‘rnini bosishi mumkin. E’lon qilingan qonunga ko‘ra, xalqaro miqyosda VAT deb ataladigan qo‘shilgan qiymat solig‘i 10 foiz, ro‘yxatdan o‘tish chegarasi esa 150 000 000 AFN. Chegaradan oshgandan keyin 15 kun ichida ro‘yxatdan o‘tish uchun ariza berish kerak. Ixtiyoriy ro‘yxatdan o‘tish uchun, jumladan, soliqqa tortiladigan aylanma, doimiy ish joyi va soliq talablariga rioya qilish zarur; bundan tashqari, aylanmaning ko‘p qismi korxonalarga sotuvdan yoki kamida 25 foizi eksportdan kelishi kerak. Sog‘liqni saqlash, ta’lim, moliya va sug‘urta xizmatlari, turar joy ko‘chmas mulki hamda diniy, gumanitar va sport xizmatlari e’lon qilingan ro‘yxatlarga ko‘ra chiqarib tashlangan. Eksport, xalqaro quruqlik transporti va ayrim asosiy oziq-ovqat hamda kitoblarga nol stavka qo‘llanishi mumkin. VAT deklaratsiyasi va to‘lovi VAT davri tugaganidan keyin 30 kun ichida topshiriladi. Kiruvchi soliq uchun VAT hisob-fakturasi yoki import hujjatlari kerak. Ortiqcha summalar odatda keyingi davrga o‘tkaziladi; hujjat bilan tasdiqlangan qaytarish tartibi uchun 45 kunlik muddat ko‘rsatilgan. Narx belgilash yoki hisob-faktura berishdan oldin VAT bilan yalpi tushum solig‘i o‘rtasidagi amaldagi munosabatni Afg‘oniston daromad xizmatidan aniqlashtirish kerak. Boshqa yig‘imlarga ko‘char va ko‘chmas mulkni o‘tkazish soliqlari, manbada ushlab qolish, qat’iy soliqlar, bojxona bojlari va import yig‘imlari kiradi. 2026-yil uchun avvalgi 1 foizlik stavka o‘rniga 0,5 foizlik o‘tkazish solig‘i e’lon qilingan. Neft va gazning ayrim oldi-sotdi holatlari uchun e’lon qilingan ma’lumotlarda, jumladan, ulgurji savdoda tonnasiga 50 AFN, sifat darajasiga qarab komission sotuvchilar uchun oyiga 100 000, 70 000, 50 000 yoki 25 000 AFN, tovar tonnada olinib kilogrammda sotilganda esa tonnasiga 80 AFN ko‘rsatilgan. Tovar tashish uchun avvalgi 1 foiz o‘rniga 0,5 foizlik yig‘im e’lon qilingan. Yoqilg‘i quyish shoxobchalarida dastlab litriga 0,3 foizlik qat’iy soliq qo‘llangan; 2026-yil uchun tonnaga asoslangan tizim e’lon qilingan. Qaysi hisoblash usuli amal qilishini Afg‘oniston daromad xizmati yoki Moliya vazirligining eng yangi ko‘rsatmasi belgilaydi. Afg‘oniston soliq yili 21-martdan 20-martgacha davom etadi. Eski protsessual qoidalarga ko‘ra, kompaniyalar va yakka tartibdagi tadbirkorlarning yillik deklaratsiyasi keyingi soliq yilining Javza oyi oxirida topshiriladi. Manbada ushlab qolinadigan soliq, yalpi tushum solig‘i va VAT muddatlari tegishli oy, chorak yoki VAT davriga bog‘liq. Elektron topshirish mumkin; eski yo‘riqnomalar va yangi xabarlar bir vaqtda mavjud bo‘lgani uchun topshirishdan oldin to‘lov usuli, mas’ul idora va joriy muddatni tekshirish lozim. Ortiqcha to‘lov avval mavjud soliq yoki bojxona qarziga hisoblanadi. Qolgan summa keyingi davrga kredit sifatida o‘tkazilishi yoki hujjatlashtirilgan tartibda qaytarilishi so‘ralishi mumkin. Eski qoidalarga ko‘ra, deklaratsiya muddati tugaganidan keyin besh kun ichida tuzatish so‘rash mumkin; Afg‘oniston daromad xizmati 60 kun ichida qaror qilishi kutiladi. Qaror ustidan 30 kun ichida shikoyat, undan keyin yana 30 kun ichida sudga murojaat qilish mumkin. Ko‘rib chiqilgan qoidaga ko‘ra, nizoli hisoblangan soliq odatda baribir to‘lanadi. Kech topshirish, deklaratsiya yo‘qligi, TIN olmaslik, ushlangan soliqni o‘tkazmaslik, hisob-kitobni yetarli yuritmaslik va soliqdan bo‘yin tovlash qo‘shimcha soliq, jarima, hisobni xatlash, biznesni yopish, litsenziya yangilashdagi muammo yoki tasdiqlangan qarz 20 000 AFNdan oshganda safar taqiqiga olib kelishi mumkin. Soliq ma’lumotlari odatda maxfiy hisoblanadi. Chegaralararo faoliyatda Afg‘oniston manbalaridan olingan daromad soliqqa tortiladi; soliq rezidentlari odatda butun dunyodagi daromadi bo‘yicha hisoblanadi. Doimiy muassasa, jumladan, ofis, zavod, ustaxona, ombor, qazib olish joyi, qurilish yoki montaj loyihasi, qadoqlash maskani yoxud doimiy savdo ko‘rgazmasi orqali yuzaga kelishi mumkin. Ayrim xorijiy xizmatlar uchun VAT qoidasi soliqni oluvchiga yuklaydi. Afg‘oniston daromad xizmati shartnoma asosidagi imtiyozlar tartibiga ega, ammo ko‘rib chiqilgan sahifalarda amaldagi ikki tomonlama soliq shartnomalarining yangilangan ro‘yxati e’lon qilinmagan. Shu bois 2023-yilda paraflangan Pokiston–Afg‘oniston bitimini joriy tasdiqsiz amalda deb qabul qilmaslik kerak. Har qanday aniq hisobda eng so‘nggi ko‘rsatma, mas’ul idora va deklaratsiyaning joriy holati eski inglizcha yo‘riqnomalardan ustun turadi.