باج لە ئەفغانستاندا

وەزارەتی دارایی (Ministry of Finance) و دەسەڵاتی باجی ئەفغانستان (Afghanistan Revenue Department) زۆربەی پرۆسەکانی باج لە ئەفغانستان بەڕێوە دەبەن. نووسینگەکانی داهاتی پارێزگا (Mustufiat)، دەسەڵاتەکانی گومرگ و بۆ هەندێک پارەدان بانکی ناوەندی (Da Afghanistan Bank) ئەرکی زیادەیان هەیە. ژمارەی ناسنامەی باج (TIN) بۆ ئەو کەسانەی باج و گومرگ دەدەن، هەندێک لە کەسانی بڕینی باج لەسەر سەرچاوە و خاوەن‌هەژماری بانکی پێویستە. بەڕێوەبەرایەتیی داهاتی ئەفغانستان پرۆسەیەکی ئۆنلاین بۆ ئەمە پێشکەش دەکات؛ بەپێی ڕێنمایییە پشکنراوەکان، دەرکردن و چاپکردنەوەی دووبارە خۆڕاییە و کاتی پرۆسەی ڕاگەیەنراو ٢٤ کاتژمێری کارییە. خزمەتگوزارییە ئەلیکترۆنییەکانی وەک ARDES/e-Filing، TAIS و RMIS داواکاری، ڕاگەیاندنی باج و پەیوەندی لەگەڵ کارگێڕی تەواو دەکەن. ئەو تاکانەی نیشتەجێی باجن بە گشتی لەسەر داهاتی جیهانییان باج لێدەدرێت. نیشتەجێنەکان لەسەر داهاتی سەرچاوەگرتوو لە ئەفغانستان هەژمار دەکرێن. نیشانەکانی نیشتەجێبوون لەوانە شوێنی سەرەکیی ئاسایی یان مانەوەی هاوتای ١٨٣ ڕۆژ لە ساڵی باجدا؛ کارمەندانی حکومەتی ئەفغانستان لە دەرەوەش دەگرێتەوە. داهاتی باج‌لێوەردەگرێت لەوانە مووچە، کرێی خزمەت، کۆمیسیۆن، داهاتی بازرگانی، قازانج لە گواستنەوەی موڵکی جووڵاو یان نەجووڵاو، سوود، قازانجی پشک، کرێی خانوو، مافی بەکارهێنان، خەڵات و بەشی قازانجی هاوبەشی. داهاتی پاک بە کەمکردنەوەی خەرجیی ئاسایی و پێویستی باج‌پەسەند لە داهاتی گشتی هەژمار دەکرێت. بۆ تاکەکان، پلەکانی ساڵانەی داهاتی ڕاگەیەندراو بۆ ٢٠٢٦ دوای ڕێکاری یارمەتیدەر ئەمانەن: ٠ تا ١٢٠,٠٠٠ AFN بە ڕێژەی ٠ لە سەد، ١٢٠,٠٠١ تا ١,٢٠٠,٠٠٠ AFN بە ڕێژەی ١٠ لە سەد، و زیاتر لە ١,٢٠٠,٠٠٠ AFN بە ڕێژەی ١٥ لە سەد. کارفرمای خاوەن لانیکەم دوو کارمەند دەبێت بەپێی ڕێنماییی پشکنراو باجی مووچە ببڕێت. بنەمای مووچە بەخششی بەردەوام، کاتی زیادە و سوودی پارەیی و ناپارەیی دەگرێتەوە. سنووری مانگانە لە ڕێنماییی کۆندا ٥,٠٠٠ AFNە. کارفرما باجی بڕدراو لە ماوەی دە ڕۆژ دوای کۆتایی مانگدا دەگوازێتەوە. کەسێک کە تەنها یەک کارفرمای هەیە و داهاتی تەنها مووچەیە و باجەکە بە دروستی لێی بڕدراوە، بەپێی ئەم ڕێسایە پێویستی بە ڕاگەیاندنی ساڵانە نییە؛ چەند کارفرما یان داهاتی زیادە لەوانەیە ڕاگەیاندنی ساڵانە پێویست بکات. پێش پرۆسەکردنی مووچە، خشتەی ئێستای باجی تاکەکان لە بەڕێوەبەرایەتیی داهاتی ئەفغانستان پشتڕاست بکەرەوە. باجی لەسەر سەرچاوە بۆ پارەی کرێی خانوو جێبەجێ دەبێت کاتێک کرێچی کۆمپانیا، یەکەی یاسایی یان تاکێکی چالاکیی بازرگانییە و کرێی مانگانە زیاتر لە ١٠,٠٠٠ AFNە. ڕێژە ١٠ لە سەدە بۆ بڕی زیاتر لە ١٠,٠٠٠ تا ١٠٠,٠٠٠ AFN و ١٥ لە سەدە بۆ بڕی زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ AFN. کرێچی باجی بڕدراو لە ماوەی ١٥ ڕۆژ دوای کۆتایی مانگی هەتاویی ئەفغانی بۆ نووسینگەی بەرپرسیار دەگوازێتەوە. خاوەن‌موڵک هێشتا کرێکە لە ڕاگەیاندنی ساڵانەدا دەخاتەڕوو و باجی بڕدراو لە باجی قەرزدار کەم دەکاتەوە. خاوەنکاریی تاکەکەسی یان خاوەنکاریی سەربەخۆ بە گشتی بەپێی پلەکانی کەسی لەسەر قازانجی پاکی باج‌لێوەردراو باج دەدات. کۆمپانیای خاوەن کەسایەتیی یاساییی جیاواز لەسەر قازانجی پاکی وەک یەکەیەکی یاسایی باج دەدات. بازرگانییەکان دەبێت تۆماری جیاواز بۆ هەر چالاکییەک بپارێزن، لەگەڵ بەڵگەی پشتگیر، دفتەر، ڕاپۆرتی دارایی، گرێبەست و تۆماری بانک و هاوردە و هەناردە. لە پشکنینێکدا، کارگێڕی دەتوانێت زانیاری لە لایەنی سێیەمیش داوا بکات. بۆ کۆمپانیا و یەکە یاساییەکان، لەوانە ناوەندە تەندروستییەکان، ڕێژەی باجی داهاتی ١٠ لە سەد بۆ ٢٠٢٦ ڕاگەیەندراوە. کۆمپانیاکانی کان‌کێشی لەو کەمکردنەوەیە دەرکراون؛ ڕێژەی ئێستا لە ڕاگەیاندنی پشکنراودا دیاری نەکراوە، لە کاتێکدا بەڵگەنامە کۆنەکان ٢٠ لە سەد نیشان دەدەن. باجی داهاتی گشتی (Business Receipts Tax) باجێکە لەسەر داهاتی گشتی پێش کەمکردنەوەکان. یەکە یاساییەکان هەر سێ مانگ جارێک ڕاگەیاندنی پێشکەش دەکەن. بەپێی ڕێسای کۆن، بۆ تاکەکان کە فرۆشتنی سێ مانگیان لانیکەم ٧٥٠,٠٠٠ AFNە جێبەجێ دەبێت. ڕێژەی گشتیی کۆن ٢ لە سەدە، بۆ هەندێک هۆتێل، چێشتخانە و هۆڵی بۆنە ٥ لە سەد، و بۆ پەیوەندیی تەلەفۆنی، هێڵی ئاسمانیی گەشتیاریی نێودەوڵەتی و هۆتێل یان چێشتخانەی پۆلێنکراوی تایبەت ١٠ لە سەدە. لەسەر هاوردەدا گومرگ ٢ لە سەد BRT وەک پارەدانی پێشوەختە وەردەگرێت. BRT لەوانەیە بۆ مەبەستی باجی داهات وەک خەرجی هەژمار بکرێت. ڕاگەیاندن و پارەدان بە گشتی لە ماوەی ١٥ ڕۆژ دوای کۆتایی وەرزی هەتاویی دەبێت؛ ڕاگەیاندنی سفر لەوانەیە کاتێکیش داهات نییە پێویست بێت. بەپێی ڕێنماییی وەزارەتی دارایی لە ٢٠٢٤دا، بازرگانە بچووکەکانی خاوەن فرۆشتنی ساڵانە تا ٢,٠٠٠,٠٠٠ AFN لە باجی جێگیر لێبوردە دەبن. ئەگەر فرۆشتنی ساڵانە لەم سنوورە تێپەڕێت، ڕێسای بڵاوکراوە ٠.٣ لە سەد لە کۆی فرۆشتن دیاری دەکات. دەستپێک، هەڵگرتنەوە و سنووری وردی لێبوردنەکە لە ئاگاداریی پشکنراودا بە تەواوی بڵاو نەکراوەتەوە. یاساکانی کۆنی باجی جێگیر هەندێک هاوردەکار، گواستنەوەکار، گرێبەستکار، پێشانگا و بازرگانیی بچووک دەگرێتەوە؛ بۆ هاوردەکاران ئەو ڕێسایانە ٢ لە سەد وەک باجی کەمکراوە یان ٣ لە سەد وەک باجی کۆتایی دیاری کردبوو، بە پێی مۆڵەتی بازرگانیی کارا. ڕێنماییی نوێترین لەوانەیە جێگەی ڕێژە کۆنەکان بگرێتەوە. باجی زیادەبەها کە بە نێودەوڵەتی بە VAT ناسراوە، بەپێی یاسای بڵاوکراوە ڕێژەی ١٠ لە سەدی هەیە و سنووری تۆمارکردنی ١٥٠,٠٠٠,٠٠٠ AFNە. دوای تێپەڕاندنی سنوورەکە، لە ماوەی ١٥ ڕۆژدا دەبێت داوای تۆمارکردن بکرێت. تۆمارکردنی خۆبەخش لەوانەیە داهاتی باج‌لێوەردراو، شوێنی کاری جێگیر و پابەندیی باجی لەخۆ بگرێت؛ جگە لەوە، زۆربەی فرۆشتن دەبێت بۆ بازرگانی بێت یان لانیکەم ٢٥ لە سەدی لە هەناردەوە بێت. خزمەتگوزاریی تەندروستی، پەروەردە، دارایی و بیمە، موڵکی نیشتەجێبوون و خزمەتگوزاریی ئایینی، مرۆیی و وەرزشی بەپێی لیستە بڵاوکراوەکان دەرکراون. هەناردە، گواستنەوەی وشکانیی نێودەوڵەتی و هەندێک خواردنی بنەڕەتی و کتێب لەوانەیە بە ڕێژەی سفر هەژمار بکرێن. ڕاگەیاندن و پارەدانی VAT لە ماوەی ٣٠ ڕۆژ دوای کۆتایی ماوەی VAT دەبێت. باجی ناوەندی پێویستی بە فاکتووری VAT یان بەڵگەنامەی هاوردە هەیە. بڕی زیادە بە گشتی بۆ داهاتوو دەگوێزرێتەوە؛ ماوەی ٤٥ ڕۆژ بۆ پرۆسەی داواکاریی گەڕاندنەوەی بەڵگەدار دیاری کراوە. پەیوەندیی ئێستای VAT و BRT بە تەواوی لە ڕووی گشتییەوە ڕوون نەکراوەتەوە و پێش نرخدانان یان دەرکردنی فاکتوور دەبێت لە بەڕێوەبەرایەتیی داهاتی ئەفغانستان پشتڕاست بکرێتەوە. کرێیەکانی دیکە باجی گواستنەوەی موڵکی جووڵاو و نەجووڵاو، باجی لەسەر سەرچاوە، باجی جێگیر، باجی گومرگ و کرێی هاوردە دەگرێتەوە. بۆ ٢٠٢٦ باجی گواستنەوەی ٠.٥ لە سەد لەبری ڕێژەی کۆنی ١ لە سەد ڕاگەیەندرا. بۆ هەندێک مامەڵەی نەوت و گاز، زانیاریی بڵاوکراوە لەوانە ٥٠ AFN بۆ هەر تۆنێک لە فرۆشتنی بە کۆمەڵ، بڕی مانگانەی جێگیری ١٠٠,٠٠٠، ٧٠,٠٠٠، ٥٠,٠٠٠ یان ٢٥,٠٠٠ AFN بۆ فرۆشیارانی کۆمیسیۆنی بە پێی پۆلی کوالیتی، و ٨٠ AFN بۆ هەر تۆنێک کاتێک کاڵا بە تۆن کڕدراو و بە کیلۆگرام فرۆشراوە ناو دەبات. بۆ گواستنەوەی کاڵا کرێی ٠.٥ لە سەد لەبری ڕێژەی کۆنی ١ لە سەد ڕاگەیەندرا. لە وێستگەی سووتەمەنی، باجی جێگیری ٠.٣ لە سەد بۆ هەر لیترێک لە سەرەتا جێبەجێ بوو؛ بۆ ٢٠٢٦ سیستەمی بەپێی تۆن ڕاگەیەندرا. نوێترین ڕێنماییی بەڕێوەبەرایەتیی داهاتی ئەفغانستان یان وەزارەتی دارایی شێوازی هەژمارکردنی جێبەجێ دیاری دەکات. ساڵی باجی ئەفغانستان لە ٢١ی مارسەوە تا ٢٠ی مارس دەخایەنێت. بەپێی ڕێساکانی پرۆسەی کۆن، ڕاگەیاندنی ساڵانەی کۆمپانیا و خاوەنکاریی تاکەکەسی لە کۆتایی Jawzaی ساڵی باجی دواتر دەبێت. دواوادەکانی باجی لەسەر سەرچاوە، BRT و VAT بە مانگ، وەرز یان ماوەی VATەوە پەیوەستن. ناردنی ئەلیکترۆنی بەردەستە؛ شێوازی پارەدان، نووسینگەی بەرپرسیار و دواوادەی ئێستا پێش ناردن بپشکنە، چونکە ڕێنماییی کۆن و ئاگاداریی نوێ پێکەوە هەن. بڕی باجی زیادە سەرەتا لە قەرزی باج یان گومرگی نەدراو کەم دەکرێتەوە. هەر بڕێکی ماوە دەتوانرێت وەک قەرزی باجی بۆ داهاتوو بگوێزرێتەوە یان لە ڕێگای پرۆسەی گەڕاندنەوەی بەڵگەدار داوای بکرێت. بەپێی یاسای کۆن، لەوانەیە داوای ڕێکخستن لە ماوەی پێنج ڕۆژ دوای دواوادەی ڕاگەیاندن پێشکەش بکرێت و چاوەڕوانی بڕیاری بەڕێوەبەرایەتیی داهاتی ئەفغانستان لە ماوەی ٦٠ ڕۆژدا بکرێت. دەتوانرێت لە ماوەی ٣٠ ڕۆژدا تانە لە بڕیارەکە بدرێت و لە ماوەی ٣٠ ڕۆژی دیکەدا بڕیار بۆ دادگا ببرێت. بەپێی ڕێسای پشکنراو، هەڵسەنگاندنی باجی مشتومڕلێکراو بە گشتی هێشتا دەبێت بدرێت. ناردنی دواخراو، ڕاگەیاندنی ونبوو، نەبوونی TIN، نەگواستنەوەی باجی بڕدراو، تۆماری ناتەواو و خۆدزینەوە لە باج لەوانەیە ببنە هۆی باجی زیادە، سزای پارەیی، دەستبەسەرداگرتنی هەژمار، داخستنی بازرگانی، کێشە لە نوێکردنەوەی مۆڵەت یان قەدەغەی گەشت کاتێک قەرزی پشتڕاستکراو لە ٢٠,٠٠٠ AFN زیاتر بێت. زانیاریی باج بە گشتی نهێنییە. بۆ چالاکییە سنوورپەڕەکان، ڕێساکان داهاتی سەرچاوەگرتوو لە ئەفغانستان باج‌لێوەردەگرن؛ نیشتەجێی باج بە گشتی لەسەر داهاتی جیهانی هەژمار دەکرێت. شوێنی کاریی هەمیشەیی لەوانەیە بەهۆی نووسینگە، کارگە، کارگەی پیشەسازی، کۆگای کاڵا، شوێنی دەرهێنان، پڕۆژەی بیناسازی یان کۆکردنەوە، شوێنی پێچانەوە یان پێشانگای فرۆشتنی جێگیر دروست بێت. یاسای VATی وەرگر بۆ هەندێک خزمەتگوزاریی دەرەکی جێبەجێ دەبێت. بەڕێوەبەرایەتیی داهاتی ئەفغانستان پرۆسەیەکی بۆ لێبوردنی پەیماننامە هەیە، بەڵام لیستی نوێی پەیماننامەکانی دووبارە باج‌وەرگرتنی کارا لە ماڵپەڕە پشکنراوەکاندا بڵاو نەکرایەوە. بۆیە نابێت ڕێککەوتنی پارافکراوی پاکستان و ئەفغانستان لە ٢٠٢٣ بەبێ پشتڕاستکردنەوەی ئێستا جێبەجێ دابنرێت. لە هەر هەژمارکردنێکی دیاریکراودا، نوێترین ڕێنمایی، نووسینگەی بەرپرسیار و دۆخی ناردنی ئێستا لە ڕێنماییی ئینگلیزیی کۆن گرنگترن.