ژینگەی ژیان لە ئەفغانستان

لە ئەفغانستاندا پاکێجی یەکگرتووی سەرانسەری بۆ خزمەتگوزاریی ژینگەی ژیان نییە. پلاندانانی شار و ژێرخانە بە شێوەی سەرەکی بەرپرسی وەزارەتی گەشەپێدانی شار و نیشتەجێبوونە. شارەوانی و بەڕێوەبەرایەتیی شار، بە ناوی دری شārwālī (شاروالی) ناسراون، خاشاک، ئاوی ڕووبار و دەرچوو، پارک، پیادەڕەو و شوێنی گشتی بەڕێوەدەبەن. دەزگای نیشتمانیی پاراستنی ژینگە بەرپرسی ڕێکخستنی ژینگەیی، چاودێری، مۆڵەت و یاساکانی هەوا، ئاو، دەنگ و خاشاکە. کۆمپانیای دەوڵەتیی دابینکردنی ئاوی شار و ئاوی پاشماوە بۆ خزمەتگوزاریی ئاوی شار و ئاوی پاشماوە کار دەکات. ڕێکخراوە ناحکومی و ڕێکخراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان زۆرجار بە چالاکیی پرۆژە و دۆنەر-پارەدار ئەم پێکهاتانە تەواو دەکەن. بارودۆخ لە نێوان کابول، شارەکانی دیکە، نیشتەجێبوونی نافەرمی و گوند زۆر جیاوازە. شارنشینیی خێرا ناوچەی بیناسازیی کابولی لە نێوان ٢٠٠٨ و ٢٠٢١ نزیکەی ٧٢٪ زیاد کرد. لە ٢٠٢٤دا نزیکەی ١١.٤ ملیۆن کەس لە شارەکاندا دەژیان، کە زیاتر لە ٢٧٪ی کۆی دانیشتووانە. لە هەمان کاتدا، بۆشایی لە ئاو، ئاوی پاشماوە، ئاوی باران، کۆکردنەوەی خاشاک، کارەبا، پیادەڕەو و شوێنی گشتیی سەلامەتدا ماوەتەوە. نزیکەی ٣٥٪ی خێزانەکان بە تۆڕی کارەباوە بەستراون؛ دابینکردنی باوەڕپێکراو زۆر کەمترە. لە گونددا وزەی خۆر، کارەبای بچوکی ئاو و چارەسەری کۆمەڵگە-بنەما ڕۆڵی زیاتر دەبینن. دەستگەیشتن، تێچوو و ماوەی کار بە شوێن، دابینکەر، دارایی پرۆژە، داهات و ئاسایشەوە پەیوەستن. خزمەتگوزاریی ئاو و ئاوی پاشماوە لە ئاوی ژێرزەوی، بیر، فرۆشیاری ئاو، تانکەری ئاو، تۆڕی شار و سیستەمی ناوخۆیی بە هێزی کێشانی سروشتی و خۆر سوود وەردەگرن. وشکەساڵی و دابەزینی ئاستی ئاوی ژێرزەوی دۆخی دابینکردن خراپتر دەکەن؛ ٢٠٢٥ چوارەمین ساڵی بەردەوامی وشکەساڵیی مێتێۆرۆلۆژی بوو. یۆنیسێف لە ٢٠٢٥دا خەمڵاندی نزیکەی ٣٠٪ی دانیشتووان دەستگەیشتیان بە خزمەتگوزاریی بنەڕەتیی ئاوی خواردنەوە نییە. بۆ ٢٠٢٤، ڕێژەی خێزانەکانی خاوەن خزمەتگوزاریی بنەڕەتیی ئاو، پاکوخاوێنی و بەهداشت نزیکەی ٢٤٪ بوو؛ لەوانە نزیکەی ٤٦.٣٪ لە شار و ١٦.٥٪ لە گوند. پێوەری کۆنتری بانکی جیهانی ئاماژەی بە داپۆشینی تۆڕی کەمتر لە ٢٠٪ لە کابول، کەندهار و هرات، نەبوونی کۆکردنەوەی تەواوی ئاوی پاشماوە و لەدەستچوونی ٥٠ تا ٦٠٪ی ئاوی بێ داهات دا. UWASS خزمەتگوزاریی کڕیار دابین دەکات و کار لەسەر هێڵی نوێی پەیوەندی دەکات؛ هێڵی یارمەتییەکەی ١٣٠ە. پەیوەندیکردن بەوە خۆکارانە پەیوەندیی ئاو دروست ناکات. کرێ، بەرپرسیاری و ماوەی کار لە ناوخۆدا جیاوازە. لە کاتی وشکەساڵی، لافاوی، نەخۆشیی سکچوونی ئاوی توند یان بڵاوبوونەوەی کۆلێرا و دۆخی گەڕاوەکان و ئاوارە ناوخۆییەکاندا، یۆنیسێف، WHO و ڕێکخراوە ناحکومییەکان خزمەتگوزاریی فریاکەوتنی زیادە دابین دەکەن. بەرپرسیاریی کردەوەیی بەکارهێنانی ئاو بە خۆپارێزی و پاراستنی بیر و کانی لە پیسبوونە. لە ٢٠٢٦دا UWASS لە ١٩ پارێزگادا لەسەر ١٣٢ پرۆژەی ئاو و دامەزراندنی شوێنی چارەسەرکردنی ئاوی پاشماوەی ناوچەیی کار دەکرد. پیسبوونی هەوا لە ناوەوە و دەرەوە ڕوودەدات. لە زستاندا، خەڵووز، دار و سووتەمەنیی ڕەق بەشداری لە پیسبوون دەکەن؛ سەرچاوەکانی دیکە خۆڵی ڕێگای نەفرشکراو، ژەنێراتۆر، پیشەسازی و ئۆتۆمبێلی دووکەڵدارن. بەپێی داتای WHO، لە ٢٠٢٢دا تەنها نزیکەی ٣١٪ی دانیشتووان پشت بە سووتەمەنیی پاک دەبەستن. WHO مردنی پەیوەست بە پیسبوونی هەوا لە ٢٠١٩دا بە ٢٦٩.١ حاڵەت بۆ هەر ١٠٠,٠٠٠ دانیشتووان خەمڵاند. پێوانە لە کابول بەردەستن، بەڵام داتا بەشێک سنووردار یان کۆنە؛ داپۆشینی نیشتمانیی باوەڕپێکراوی AQIی ڕاستەوخۆ پشتڕاست نەکراوەتەوە. NEPA ڕێکخستن، پشکنین، داواکاریی فلتەر، کۆنتڕۆڵی ئۆتۆمبێلی دووکەڵدار و ڕێڕەوی سکاڵا بەکاردەهێنێت، هەرچەندە جێبەجێکردنی ڕاستەقینە بە شوێنەوە جیاوازە. بۆ دەنگ، NEPA ڕێسایەکی لەبارەی پیسبوونی دەنگ هەیە کە بە دری مقرره آلودگی صوتی ناسراوە. بەرکەوتنی دەنگ بە تایبەتی لە شار و شوێنی بەکارهێنراوی بازرگانی باوە. زنجیرەی باوەڕپێکراوی نیشتمانیی پێوانە یان بەرکەوتن، هەروەها ڕێکاری گشتیی تەواو لەگەڵ دواوادە و کرێی یەکسان، دیاری نەکراوە. بەپێی شوێن ڕەنگە لە ڕێی NEPA یان شارەوانی سکاڵا بکرێت. شوێنی سەوزی بەڕاستی ئەزموونکراو (ساحات سبز) پارک، داری سەر شەقام، گوڵدان و شوێنی پشوودان دەگرێتەوە. لە کابولدا بەڕێوەبەرایەتیی سەوزکردنی شار چاودێریی چاککردنەوە و فراوانکردن دەکات. ڕاپۆرتێکی شارەوانیی ٢٠٢٦ زیاتر لە ملیۆنێک ڕوەک کە لە چاودێری دان و چەند پارکێکی لە ژێر بیناسازی ناودەبات. یاسایەکی یەکگرتووی سەرانسەری بۆ چوونەژوورەوە، چاودێری یان کاتی کردنەوە نییە. لە چەهار قەڵا، دامەزراوەیەک شوێنە سەوزە نزیکەکان بە ئاوی پاشماوەی چارەسەرکراو بە ڕۆژانە نزیکەی ٨٠ تا ١٠٠ مەترسێکی سێجا دابین دەکات. ڕێگرییەکانی ئێستا دەستگەیشتنی ژنان و کچان بە پارک و شوێنی گشتی بە توندی سنووردار دەکەن. ژینگەیەکی سەلامەت مامەڵەکردن لەگەڵ لافاوی خێرا، وشکەساڵی، بوومەلەرزە، خلیسکانی زەوی، کەمی ئاو، زەویی پیس، خاشاک یان ئاوی پاشماوەی مەترسیدار و تەقەمەنیی بەجێماو دەگرێتەوە. بەپێی زانیاریی نەتەوە یەکگرتووەکان لافاوەکانی ئایاری ٢٠٢٤ نزیکەی ٢١٠ کەسیان کوشت و زیاتر لە ٤,٠٠٠ خانوویان وێران کرد. لە سەرەتای ٢٠٢٦دا زیاتر لە ١,٠٠٠ کیلۆمەتر دووجا زەوی پیسبوو؛ لە ٢٠٢٥دا ٤٧١ قوربانی بەهۆی تەقەمەنی تۆمار کران. نابێت شتە گومانلێکراوەکان دەست لێ بدرێت و نابێت بچیتە ناو ناوچەی پیسبوو. ڕاپۆرت و ئاراستەکردن دەتوانرێت لە سەرانسەری وڵات بە خزمەتگوزاریی بێبەرامبەری چەندزمانی (Awaaz 410) بکرێت؛ هۆشیارکردنەوە، پشکنین و پاککردنەوە لەلایەن DAFA و هاوبەشانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە ئەنجام دەدرێن، نەک Awaaz. بەشداریی کۆمەڵگە (سهم‌گیری جامعه) ڕەنگە گرووپی کۆمەڵگەی ناوخۆیی، سەرکردەی ناوخۆ، نوێنەری گەڕەک، نوێنەری بلووک (wakil-e guzars)، کەناڵی زانیاری و سکاڵای شارەوانی و سیستەمی وەڵامدانەوەی تایبەت بە پرۆژە لەخۆبگرێت. بەرنامەی UNDP ABADEI دیاریکردنی پێشینەی ناوخۆیی، ٧٠ گرووپی کۆمەڵگە و پلاتفۆڕمی سکاڵا و وەڵامدانەوەی بەکارهێنا. Awaaz 410 بە چەند زمان کار دەکات و نیگەرانییەکان بۆ زیاتر لە ٢٦٠ هاوبەش ئاراستە دەکات. گەیشتن و سەلامەتیی ئەم کەناڵانە بە دەستگەیشتنی تەلەفۆن، ناوچە، ڕەگەز و بوونی ڕێکخراوی ناحکومییەوە پەیوەستن. بەپێی زانیاریی بەردەست، لە ٢٠٢٤دا هیچ ژنێک پۆستی حکومەتیی ناوخۆیی نەگرتبوو؛ ٨٠٪ی ژنانی پرسیارلێکراو لەسەر بابەتە سەرەکییەکان هیچ پەیوەندییان بە دەسەڵاتدارانی ناوخۆییەوە نەبوو. ژینگەی ژیان بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا، وشکەساڵیی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٥، دابەزینی ئاستی ئاوی ژێرزەوی، لافاو، بوومەلەرزە، گەڕاوەکان، ئاوارەبوونی ناوخۆیی، فراوانبوونی نافەرمی و وەبەرهێنانی کەم دەگۆڕێت. پلاتفۆڕمی ئاو لە نێوان نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی جیهانی کە لە ٢٠٢٤ دامەزرا و پرۆژەی بەرامبەر کەشوهەوا، بۆ باشترکردنی داتا و دابینکردن دانراون. لە ٢٠٢٥دا یۆنیسێف لە ٩٢ سیستەمی ئاوی بەرامبەر کەشوهەوا، دەستگەیشتنی زیاتر لە دوو ملیۆن کەس بە ئاوی سەلامەت، ٤٥ بیری چاودێری و ١٠٠ تۆمارکەری داتا زانیاری دا. UNDP لە هەموو ٣٤ پارێزگادا پشتگیریی پرۆژەی خۆر، وزە و ژێرخانە دەکات. ئەم ڕێوشوێنانە بە گشتی پرۆژە- یان دۆنەر-پارەدارن و مافی یەکسانی سەرانسەری دروست ناکەن؛ جێبەجێکردن و کاتیان بە پارە، دەستگەیشتن، گرێبەست و پەسەندکردنی ناوخۆییەوە پەیوەستن. یاسای ژینگە و ڕێساکانی NEPA ئامرازی فەرمی وەک هەڵسەنگاندنی کاریگەریی ژینگەیی و کۆمەڵایەتی (ESIA)، پشکنینی سەرەتاییی ژینگەیی (IEE)، مۆڵەتی ژینگەیی و کۆنتڕۆڵی هەوا، ئاو، دەنگ و خاشاک دابین دەکەن. NEPA کرێی ١,٠٠٠ AFN بۆ مۆڵەتی ژینگەیی ناوخۆیی و ٥,٠٠٠ AFN بۆ مۆڵەتی دەرەکی یان تێکەڵ لەگەڵ ماوەی ناوی سێ ساڵ تۆمار دەکات. کرێی پێداچوونەوەی دیکە پەیوەندی بە پرۆژە و کارپێکەرەکانەوە هەیە و خۆکارانە مافی دانیشتووان نین. جێبەجێکردن و دەستگەیشتنی ڕاستەقینە بە دەسەڵاتداران هێشتا نایەکسانە. سروشت تەنها ئەو کاتە لێرە جێیە کە کەشوهەوا، ئاو یان شوێنی سەوز بە شێوەی ڕاستەوخۆ وەک بەشێک لە ژینگەی ژیان ئەزموون دەکرێت. یاسای خانووبەرە، سیستەمی تەواوی گواستنەوە و ناوچە سروشتییە گشتییەکان لەم بوارەدا نین؛ پیادەڕەو، دەستڕاگەیشتن و دووکەڵی هاتوچۆ تەنها لە ڕێی کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر ژینگەی ژیانەوە پەیوەستن.