سروشت لە ئەفغانستان

ئەفغانستان هەشت پارێزگای ژیانی-جوگرافی و پازدە ناوچەی ژینگەیی هەیە، لەوانە چوار دانە بە مەترسیدار یان لەناوچوون‌پێگەیشتوو و هەشت دانە لاواز پۆلێن کراون لە پڕۆفایلی نیشتمانیی جۆراوجۆریی ژیاندا. دارستان و ڕووەکی بوته‌یی نزیکەی 1.78 ملیۆن هێکتار مەزندە کراون، لە کاتێکدا داتای تر ڕووپۆشی دارستان نزیکەی 1.9% دەخەمڵێنێت؛ ژمارەکان جیاوازن چونکە پێناسە و ساڵی چاودێرییان وەک یەک نییە. چەرگەکان نزیکەی 30.2 ملیۆن هێکتار، واتە 47%ی وڵات دەگرنەوە و نزیکەی 75–80%ی خۆراکی ئاژەڵی دابین دەکەن. هەروەها زیندەوەر، سووتەمەنی، ڕووەکی دەرمانی و بەرهەمی سروشتیی تر دابین دەکەن؛ دۆخیان کاریگەری لەسەر لێژبوون، ئاوی ژێرزەوی، ڕووبار و بەرگریی ژیانی کشتوکاڵی و کۆچەرەکان هەیە. دیمەنی سروشتیی ئەفغانستان چیاکانی Hindu Kush و Pamir، دۆڵ، بیابانی وشک و نیوەوشک، چیمەنی ئەڵپ، چەرگە، دۆڵی ڕووبار، بەفرچیا، دارستان و دارستانی بچووک، دەریاچە و زەوی تەڕ دەگرێتەوە. چەرگە لەگەڵ زەوی بێ‌گیادا نزیکەی 75%ی خاکی وڵات دادەپۆشن و بە فراوانی ئاژەڵیان لێ دەچرێت. زەوی تەڕ لە کەشوهەوای وشکدا کەمە، بەڵام بەهای جۆراوجۆریی زیندەوەری بەرزی هەیە. Kol-e-Hashmat Khan لە نزیک کابول دەریاچەیەکی وەرزییە بە ڕووبەری نزیکەی 1.91 کیلۆمەتر دووجا. Band-e-Amir لە شەش دەریاچەی Travertine لە بەرزی نزیکەی 2,900 مەتر پێکدێت و شوێنێکی گرنگی گەشتیاریی سروشتییە. لە لیستی ئێستای Ramsar بەکارهاتوو بۆ ئەم توێژینەوەیەدا ئەفغانستان نەدۆزرایەوە؛ بۆیە هیچ دۆخی نیشتمانیی Ramsar پشتڕاست نەکراوەتەوە. ناوچە Ramsarە نزیکەکانی Hamun لە ئێرانن و بە خۆکار خاکی ئەفغانستان ناگرنەوە. Protected Planet و بنکەدراوی جیهانیی ناوچە پارێزراوەکان لە ئابی 2026دا پازدە ناوچەی پارێزراو، دوو هەڵسەنگاندنی کاریگەریی بەڕێوەبردن و هیچ OECMێکیان تۆمار کردووە؛ OECM واتە ڕێکاری پاراستنی ناوچەییی کاریگەر جگە لە ناوچە پارێزراوە فەرمییەکان. ئەم تۆماری جیهانییە بە تەنها بڵاوکردنەوەی فەرمیی نیشتمانی یان سنووری یاسایی پشتڕاست ناکاتەوە. سەرچاوە ژینگەییە ئەفغانییەکان شوێنەکانی وەک پارکی نیشتمانیی Band-e-Amir، پارکی Wakhan لەگەڵ پاشکۆی پاراستنی ئاژەڵی کێویی Pamirی گەورە و بچووک، دیمەنی سروشتیی Shah Foladi، دۆڵی Bamyan، پەناگەی باڵندەکانی ئاو لە Kol-e-Hashmat Khan و پاشکۆی پاراستنی ئاژەڵی کێویی Teggermansu ناودەبات. لیستەکان جیاوازن و دۆخ و سنووری ئێستای هەر شوێنێک پشتڕاستکردنەوەی تایبەتی دەوێت. پلانی بەڕێوەبردن بۆ Wakhan، Band-e-Amir، Kol-e-Hashmat Khan و Shah Foladi ڕاپۆرت کراون. ئامانجی سیاسەتی پاراستن دەیەی 2030 کەمترین 10%ی زەوی وڵاتە، بەڵام ئەم ئامانجە نیشان نادات ئەو ڕێژەیە ئێستا پارێزراوە. دەزگای پاراستنی ژینگەی نیشتمانی، بە NEPA ناسراوە، کاروباری ژینگە ڕێکدەخات و سیاسەتی نیشتمانی هاوئاهەنگ دەکات. بەڕێوەبەرایەتیی میراتی سروشتیی ئەو دەزگا ناوچە پارێزراوەکان، جۆراوجۆریی زیندەوەر، ئاژەڵی کێوی، زەوی تەڕ و پارکەکان بەڕێوەدەبات. وەزارەتی کشتوکاڵ، ئاودێری و ئاژەڵداری دارستان، چەرگە و سەرچاوە سروشتییە پەیوەندیدارەکان دەگرێتەوە. نووسینگەکانی NEPAی پارێزگا، کۆمیتە ناوخۆییەکان، ئەنجومەنەکانی گەشەپێدانی کۆمەڵگا، یەکێتیی پاراستنی ئاژەڵی کێوی، یەکێتیی بەڕێوەبردنی دارستان و چەرگەش ڕەنگە لە بەڕێوەبردندا کاریگەر بن. کۆمەڵگاکانی Wakhi و Kyrgyz، کۆچی Kuchi و کۆمەڵگاکانی تری ناوخۆ لەگەڵ بەرنامە فەرمی و بنەماکۆمەڵایەتیدا مافی چرا، کۆکردنەوە و زانیاریی ژینگەییی نەریتی بەکاردەهێنن. دەستگەیشتنی دانیشتووان و گەشتیاران بە یەک مۆڵەت، حجز، کرێ یان سیستەمی وەرزیی نیشتمانیی پشتڕاستکراوە بەڕێوەناچێت. گەشتیاریی سروشتی بە تایبەتی بە Band-e-Amir، Bamyan و Wakhan پەیوەستە، بەڵام ڕێگا، ئاسایش و مۆڵەتی ناوخۆیی بەپێی شوێن دەگۆڕێن. وەزارەتی زانیاری و کەلتوور نزیکەی 2.3 ملیۆن سەردانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی بۆ شوێنە سروشتی و پشووگوزارییەکان لە جەژنی ڕەمەزانی 2026 ڕاپۆرت کرد؛ ئەمە نیشانەی داواکاریی کۆییە، نەک ژمارەی وردی پشکنراوی سەردان بۆ هەر شوێن. وشکەساڵی، لافاو، لافاوی خێرا، لێژبوون، بەردەکەوتن، بەفرهەڵوەشان، گۆڕانی تواوەی بەفر و ئاوی بەفرچیا و گۆڕانی ئاوی ژێرزەوی ڕەنگە چەرگە، دارستان، زەوی تەڕ و زیندەوەر زیانبار بکەن. ئاگادارکردنەوەی کارەسات و وەڵامی فریاکەوتن خزمەتگوزاریی جیاوازن؛ کاریگەرییان لەسەر سروشت لەم بابەتەدایە. زانیاریی پاراستنی جۆرەکان 149 جۆری ڕاپۆرتکراو لەلایەن NEPA دەگرێتەوە: 76 پستاندار، 57 باڵندە، هەشت ڕووەک، چوار خزۆک، دوو ماسی، یەک مێروو و یەک ئاژەڵی دووژیان. جۆرە پێشینەکان پلنگی بەفر، بەرانەکەی Marco Polo، مارخور، ئۆریال، بزنی کێوی، ورچی قاوەیی، ورچی ڕەشی ئاسیایی، پشیلەی Pallas، قەلەڕەشەی saker و باڵندەکانی ئاوی کۆچەر دەگرێتەوە. شەشەمین ڕاپۆرتی نیشتمانیی جۆراوجۆریی زیندەوەری 39 جۆری لە مەترسیی جیهانی و هەشت ژێرجۆری مەترسیداری دیاری کردووە، بەڵام ژمارەی دانیشتووانی نیشتمانی ناتەواو یان کۆنە، بۆیە ئەم تۆمارانە ژمارەی ئێستای سەرانسەری وڵات نیشان نادەن. ڕاوکردنی نایاسایی، کۆکردنەوە و بازرگانیی ئاژەڵی کێوی نیگەرانیی پاراستنن؛ وردەکاریی جێبەجێکردنی ئێستا و قەدەغەی گشتیی ڕاوکردن دەبێت بەپێی یاسا و ڕێسای شوێنی پەیوەندیدار بپشکنرێن. فێرکاریی ژینگەیی پەیوەندیی پارێزگایی، بەرنامەی قوتابخانە و ماددەی کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە، بەڵام پرۆگرامی نیشتمانیی یەکگرتووی سروشت، ڕێڕەوی مۆڵەتپێدراوی ڕێبەری پارک و سیستەمی گشتیی دەستگەیشتنی توێژینەوە پشتڕاست نەکراونەتەوە. بەڕێوەبردنی سروشت لەبەر ئەوە ڕێکخستنی نیشتمانی لەگەڵ کرداری ناوخۆ تێکەڵ دەکات؛ ڕێکاری پاراستن وەک چرای وەرخڕ یان چاکسازی ڕەنگە سنووری کاتی، چاودێری و تێچووی دەرفەتی بەکارهێنەران دروست بکات.