پیشەکان لە ئەفغانستان

کاری پیشەیی لە ئەفغانستان کشتوکاڵ و ئاژەڵداری، کانکان، بەرهەمهێنان، بیناسازی و چاککردنەوە، فرۆشی کۆ و تاک، میوانداری، گواستنەوە، پەروەردە، کاری تەندروستی و کۆمەڵایەتی، دارایی، ژمێریاری، خزمەتگوزاریی یاسایی، ئەندازیاری، زانست، میدیا، کولتوور، ئاسایش، کاری ماڵەوە و چالاکییە مرۆییەکان دەگرێتەوە. زاراوە ناوخۆییەکان بریتین لە کار (کار، kar) بۆ کار، وظیفه (wazifa) بۆ پۆست، مسلک (maslak) و حرفه (herfa) بۆ پیشە یان پیشەسازی، و کارگر (kargar) بۆ کرێکار. ڕێگاکانی دەستپێکردنی باو بریتین لە تۆڕی خێزان و کۆمەڵگە، کارگەی خێزانی، خۆکاربوون، فێربوونی لە کارگە، فێرکاریی کرێدار یان بێ‌کرێ، فێربوونی لەسەر کار و کاری ڕۆژانە یان وەرزی. بڕوانامەی فەرمی ڕەنگە لە پەروەردەی تەکنیکی و پیشەیی، کۆرسی کورت، زانکۆ یان بڕوانامەی پیشەیی بەدەست بێت و دواتر بە دامەزراندنی تایبەت بە ڕۆڵێکەوە بەردەوام بێت. پیشە ڕێکخراوەکان پشکنینی بڕوانامە، بڕیاری هەڵسەنگاندن و تۆمارکردن یان مۆڵەت زیاد دەکەن. پیشە تەندروستییەکان بەڵگەنامەی ئەکادیمی و ناسنامەیان پێویستە؛ پشکنینی بڕوانامە ڕاپۆرت کراوە نزیکەی 3–5 ڕۆژی کاری دەخایەنێت، بەڵام بڕیاری هەڵسەنگاندن و مۆڵەتدان پەیوەستە بە دەسەڵاتی بەرپرسیار. پزیشکان و کارمەندانی دیکەی تەندروستی مۆڵەتیان پێویستە، لە کاتێکدا مەرجەکانی مامۆستایان، پۆستەکانی خزمەتی گشتی و شۆفێران بە کەرت پەیوەستن. وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی، وەزارەتی پەروەردە و دەسەڵاتدارانی تەکنیکی و پیشەیی، وەزارەتی تەندروستیی گشتی، ئەنجومەنی پزیشکی، ئۆفیسەکانی مۆڵەتدان و تۆمارکردن، دەسەڵاتدارانی گواستنەوە و بەڕێوەبەرایەتییە پارێزگاییەکان لەوانەیە بەرپرسیارێتیی جیاوازیان هەبێت. بڕوانامەی بیانی و مۆڵەتی کاریش پەیوەستە بە دەسەڵات و کەرتی بەکارلێهاتوو. مەرجەکانی کار زۆرجار کاری نافەرمی، خۆکار، خێزانی، ڕۆژانە یان وەرزی لەخۆدەگرن، لەگەڵ داهاتی نایەکسان و پاراستن یان جێبەجێکردنی سنووردار؛ بیناسازی، کانکانی، کشتوکاڵ، کارگە و گواستنەوە مەترسیی تایبەتی سەلامەتیی پیشەیییان هەیە. ژنان ڕووبەڕووی سنووری توند لە دەستگەیشتنی ئابووریی فەرمی دەبنەوە. داتای خێزانیی UNDPی 2024 ڕاپۆرتی دامەزراندنی نزیکەی 6–7%ی ژنانی تەمەنی کارکردن بە بەراورد لەگەڵ 83–84%ی پیاوان کرد؛ کۆمپانیاکانی خاوەندارێتیی ژنان، بەرهەمهێنانی ماڵەوە و پڕۆژە مرۆیی یان بژێوی هەڵبژاردەی بەڵگەدارن، بەڵام دەستگەیشتن بە پارێزگا، بەڵگەنامە، ئاسایش و یاسای ناوخۆیی پەیوەستە. گەشەیەکی باو بریتییە لە فێرخواز، کرێکاری شارەزا، مامۆستا یان کرێکاری خۆکار، پاشان دامەزراوەیەکی بچووک؛ بڕوانامەی فەرمی دەتوانێت گواستنەوە بۆ ڕۆڵی پسپۆڕی یان ڕێکخراو یارمەتیدەر بێت. سیستەمەکانی دانپێدانان و پشتڕاستکردنەوە بەڵگەدار کراون، بەڵام جێبەجێکردنی سەرتاسەری وڵات پارچەپارچە ماوەتەوە. هیچ نرخی یەکگرتووی نیشتمانی، ماوەی پرۆسێسکردن یان پلەبەندیی پیشەیی بەڵگەدار نییە؛ بۆیە خەرجییەکانی ڕاهێنان، بەڵگەنامە، مۆڵەت، گواستنەوە و پشکنینی بڕوانامە دەبێت لە ناوخۆ پشتڕاست بکرێنەوە. بەڵگەی بەردەست پارچەپارچەیە و هەندێک خەمڵاندن دواخراون، بۆیە پشتگیریی خەمڵاندنی کۆی نیشتمانیی ئێستا ناکەن.