خاوەنکار لە ئەفغانستان

پێکهاتەی خاوەنکاران لە ئەفغانستاندا پارچەپارچەیە. خاوەنکاری فەرمی بە گشتی گرێبەستی کار، وەسفی پیشە، تۆماری ئامادەبوون و پەڕگەی کارمەندان دەپارێزێت و چاودێری لە ناو ڕێکخراوەدا دیاری دەکات. گرێبەستێک بە ئاسایی کار، مووچە، ماف، کاتژمێری کار، مۆڵەت، شوێن و ماوە دەخاتەڕوو. بەپێی ڕێساکانی کۆن، گرێبەست دەتوانێت ماوەدار یان بێ‌ماوەی دیاریکراو بێت؛ گرێبەستی ماوەدار بە گشتی ساڵێکە و ئەگەر هیچ لایەنێک لە ماوەی یەک مانگدا کۆتایی پێنەهێنێت، خۆکارانە نوێ دەبێتەوە. تاقیکردنەوە لەوانەیە تا سێ مانگ بێت. مەرجە کۆنەکانی شایستەیی ئاماژە بە هاووڵاتیبوونی ئەفغانی، کەمترین تەمەنی 18 ساڵ، بڕوانامەی تەندروستی و بۆ زۆر پیشە بڕوانامەی پیشەیی دەکەن. کاری سووک لە تەمەنی 15 و ڕاهێنانی پیشەیی لە 14 ساڵەوە دەست پێدەکات، بەڵام نابێت کارمەندانی خوار 18 ساڵ کاری مەترسیدار بکەن. ستافی بیانی بە گشتی پێویستی بە ڤیزا و مۆڵەتی کار، بڕوانامەی تەندروستی و بڕوانامەی گونجاو هەیە؛ چوارچێوەی کۆن پێشینە بە کرێکارانی ناوخۆیی دەدات. ماوەی مۆڵەت وەک یەک ساڵ ڕاپۆرت کراوە، بەڵام کرێ و خشتەی خزمەتگوزاریی ئێستا بە شێوەی گشتی ڕوون نییە. وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی (MoLSA) کاروباری کار لە ڕێگەی دەزگاکانی وەک پشکنین و ڕێنماییی کار، بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی هێزی کار و بەڕێوەبەرایەتیی یاسادانان و مافەکانی کار بەڕێوە دەبات. خاوەنکاران کار ڕێکدەخەن، شوێنی کارێکی بەرهەمدار و سەلامەت دابین دەکەن، نهێنی پارێزگاری دەکەن، پشتگیریی پێداویستیی کارمەند دەکەن، کوالێتی دەپارێزن و یاساکانی پەیوەندیدار جێبەجێ دەکەن. کاری زۆرەملێ بەپێی چوارچێوەی کۆن قەدەغەیە و پاراستنی دژەجیاکاریش تۆمار کراوە. ڕێساکانی کۆن کاتی ئاساییی زۆرترین 40 کاتژمێر لە هەفتەدا، لەگەڵ سنووری کەمتر بۆ گەنجان، کاری مەترسیدار یان ژێرزەویی و هەندێک بارودۆخی دووگیانی دیاری دەکەن. زیادەمووچەی 25 لەسەد، زیادەمووچەی کۆتایی هەفتە یان پشووی فەرمی 50 لەسەد، زیادەمووچەی شەوانەی 15 لەسەد بۆ کاری کارگێڕی یان خزمەتگوزاری و 25 لەسەد بۆ کاری بەرهەمهێنانیش پێشبینی کراون، بە پێی مەرج و ڕێککەوتنەکان. مووچە دەتوانێت مانگانە، هەر 15 ڕۆژ، هەفتانە یان بەپێی بەرهەم بدرێت؛ دەقی کۆن دواخستنی پارەدان تەنها بە ڕەزامەندیی کارمەند ڕێگەپێدەدات. مۆڵەتی بەمووچە، 90 ڕۆژ مۆڵەتی دووگیانی و پشووی شیردانیش تۆمار کراون، هەرچەندە جێبەجێکردنی ئێستا لە ماوەی گواستنەوەی یاسایی نادڵنیایە. خاوەنکار دەبێت مەرجی پاکوخاوێن و سەلامەت، کەرەستەی پاراستن، ڕاهێنانی بەردەوامی سەلامەتی، پشکنینی پزیشکی بۆ کاری قورس یان زیانبەخش، یارمەتیی یەکەم و چارەسەرکردن یان گواستنەوە دوای برینداربوون دابین بکات. بەپێی چوارچێوەی کۆن ڕووداوی کار دەبێت لە ماوەی سێ ڕۆژدا بە MoLSA و کارمەند ڕابگەیەنرێت. پشکنینەکانی MoLSA سەلامەتی، گرێبەست و مووچە دەکۆڵنەوە؛ لە 2026دا 90 پشکنەر ڕاهێنانیان وەرگرت و بەرنامەی ساڵی پێشووتر 470 ڕێکخراوی حکومی و ناحکومیی گرتەوە، 45 لە 50 داواکارییەکی بە تەواوی چارەسەر کرد و مافی 292 کارمەندی گەڕاندەوە. نوێنەرایەتیی کرێکاران لە ڕێگەی یەکێتیی نیشتمانیی کرێکاران و فەرمانبەرانی ئەفغانستان (NUAWE)، یەکێتییەکان، ئاژانسە تایبەتەکانی دامەزراندن، ژوورە بازرگانییەکان و گرووپی کەرتییەکان پەرە دەسێنێت؛ ئەنجومەنی بەرزی کار کەناڵێکی دیالۆگی کۆمەڵایەتیی تۆمارکراوە. بەڕێوەبردنی سەربەخۆیی گفتوگۆی کۆمەڵی و مافی دڵنیای مانگرتن پشتڕاست نەکراونەتەوە. ناکۆکییەکانی کار بە شێوەی نەریتی لە گفتوگۆی ڕاستەوخۆی خاوەنکار و کارمەندەوە بۆ کۆمیسیۆنی چارەسەری ناکۆکیی ڕێکخراوە، کۆمیسیۆنی بەرزی چارەسەری ناکۆکییەکانی پەیوەندیدار بە کار و پاشان دادگای شایستە دەچن؛ کۆمیسیۆنی بەرز لە 2026دا چالاک بوو. خاوەنکاران هەروەها ڕووبەڕووی مەترسیی بەردەوامی بەهۆی سنوورداریی دارایی، بڕانی کارەبا، کێشەی ژێرخان، ناپێشبینیکردنی ڕێساکان و کەمیی شارەزایی دەبنەوە. کۆمپانیا فەرمییەکان لە 2026دا گەشەی دامەزراندنی 13 لەسەد و ڕاهێنانی فەرمیی 35.2 لەسەد ڕاپۆرت کرد؛ داتای پرسیارنامەیی دارایی لە بانکەکان بە 0.28 لەسەد، نزیکەی 13 بڕانی کارەبا لە مانگێکدا و لەدەستدانی فرۆشتنی نزیکەی 6 لەسەد تۆمار کرد. سنووردارکردنی دامەزراندن و جووڵەی ژنان و دەستڕاگەیشتنیان بە زۆر کار کاریگەریی توند لەسەر دامەزراندن هەیە و جێبەجێکردنی پارێزگایی جیاوازە؛ کاروباری ماڵەوە و ژن‌سەرکردە هەڵبژاردەی کاران، بەڵام هاوتای بازاڕێکی فەرمیی کراوە نین. ڕەشنووسی یارمەتیی کۆمەڵایەتی و پاراستنی کۆمەڵایەتی هەن، بەڵام خشتەیەکی گشتیی ئێستا بۆ بەشداریی خاوەنکار یان سوودەکان پشتڕاست نەکراوەتەوە. چونکە یاسای کار لە گۆڕاندایە، خاوەنکار پێش پشتبەستن بە ڕێساکانی کۆن دەبێت پێداویستیی ئێستا لە دەسەڵاتدارانی ئەفغانیی بەرپرسیار پشتڕاست بکاتەوە.