یاسای تاوان لە ئەفغانستاندا

چوارچێوەی یاسای تاوانی ئێستا بە سەرەکی لەلایەن فەرمانی ژمارە ١٢ی ٥ی ژانویەی ٢٠٢٦ دیاری کراوە؛ دادگای باڵا لە ٧ی ژانویە بڵاوی کردەوە و لە مانگی مای ٢٠٢٦ وەک ژمارەی ١٤٨٦ی گۆڤاری فەرمی بڵاو کرایەوە. فەرمانەکە ١١٩ ماددەی هەیە و جێبەجێکردنی بە دادگاکانی ئیمارەتی ئیسلامیی ئەفغانستان (Islamic Emirate of Afghanistan) دەسپێرێت. دەستووری ٢٠٠٤ و یاساکانی سەردەمی کۆماری بنەمایەکی باوەڕپێکراو بۆ کردەوەی ئێستا نادەن، هەرچەندە یاسا میراتگرتووەکان لەوانەیە هێشتا ڕۆڵیان هەبێت. ئەم پۆلێنکردنە دۆخی توێژینەوەکراو تا ٤ی سێپتەمبەری ٢٠٢٦ وەسف دەکات؛ پێویستە دەقەکان و جێبەجێکردنیان پێش هەر بڕیارێکی دیاریکراو دووبارە بپشکنرێن. کەیسە تاوانییەکان بە گشتی لە دادگاکانی پلەی یەکەم، دادگاکانی پێداچوونەوە و دادگای باڵای دوفاکتۆدا دەبینرێن. ژووری تاوانی ئەو دادگایە هێشتا کەیسەکانی پارێزگاکان پێداچوونەوەیان بۆ دەکات. دادگا و یەکە تایبەتەکانی سەردەمی کۆماری بە ڕاپۆرت لەناوبراون یان زۆر گۆڕاون. پۆلیس و دەزگا ئاسایشییەکان لێکۆڵینەوە دەکەن و بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی هەواڵگری (General Directorate of Intelligence)یش لەوانەیە لە دەستگیرکردن و زیندانیکردندا دەستێوەردان بکات. ڕێکار، پێداچوونەوەی زیندان، زنجیرەی پاراستنی بەڵگە، ڕۆڵی دادستانی و پاراستن لە دانپێدانانی بەزۆر ڕوونیی کەمیان هەیە. UNAMA دەستگیرکردن و زیندانیکردنی خودسەرانە و ئەشکەنجە یان مامەڵەی خراپی دیکەی تۆمار کردووە. ئەو تاوانانەی دەگرێتەوە لەوانە کوشتن، بریندارکردنی جەستەیی، دزی، پەیوەندیی سێکسی دەرەوەی هاوسەرگیری، کردارە هاوجینسخوازانە، کحول، قمار، ماددەی هۆشبەر، پێشێلکاریی گشتی یان پەیوەست بە ئەخلاق، ڕەخنە لە دەسەڵاتدار یان سیاسەتەکانیان، ساختەکاری، تێکەڵکردنی کاڵا، چالاکیی بێ مۆڵەت، و چاندن، قاچاخ و گواستنەوەی ماددەی هۆشبەر دەگرێتەوە. فەرمانی ژمارە ١٢، لەوانەیە، بۆ فراوانکردنی بەرپرسیاریی تاوانی لە ڕەخنە لە دەسەڵاتدارانی دوفاکتۆ و سیاسەتەکانیانەوە بێت. بۆ تاوانی ورد و پێداویستیی بەڵگە، دەقی بنەڕەتی بە داری یان پەشتۆ دەسەڵاتی سەرەکییە. زاراوە سەرەکییەکانی سزا بریتین لە سزای دیاریکراو (Hudud)، تۆڵەکردنەوە یان قەرەبووی هاوتا (Qisas)، سزای دیسکرێشنی (Ta'zir) و خوێنبەها (Diyah). Qisas دەتوانێت دوای کوشتن یان برینداریی سەخت تۆڵەکردنەوە، قەرەبووی دارایی یان لێبوردنی خێزانی قوربانی بگرێتەوە. بە پێی کەیسەکە، Ta'zir لەوانەیە ڕاوێژکاری یان ئاگادارکردنەوە، بانگکردن، زیندانیکردن، سزا جەستەیی و وێرانکردنی موڵک بگرێتەوە. لەسێدارەدانی گشتی و شلاق‌لێدان بەڵگەدار کراون. لە ٢٠٢٥دا UNAMA لانیکەم ٩٤٣ ڕووداوی سزای جەستەییی دادگایی تۆمار کرد، لەوانە پێنج کوڕ و شەش کچ؛ لە وەرزی چوارەمدا لانیکەم ٢٨٧ ڕووداو هەبوو. لە ڕاپۆرتی وەرزی چوارەمدا UNAMA دوازدە لەسێدارەدانی گشتی لە ١٥ی ئاگۆستی ٢٠٢١ەوە تۆمار کردبوو. بەڕێوەبەرایەتیی زیندان بەرپرسی جێبەجێکردنی پەیوەست بە تاوان و ڕاستکردنەوەی ڕەفتار، هەروەها ڕاهێنان و گەڕاندنەوە بۆ کۆمەڵگایە. لە کۆتایی ژانویەی ٢٠٢٥دا، بەپێی زانیاریی بەردەست، نزیکەی ٢٥,٥٠٠ کەس زیندانیکرابوون، لەوانە نزیکەی ١,٩٠٠ ژن، ٤٥٠ منداڵی هاوڕێ و ١,٤٠٠ کەسی لاو. دەستگەیشتن بە زیندانەکان بەهۆی سەردانی UNAMA و OHCHR باشتر بووە، بەڵام ئەمە بەڵگەی پرۆسەیەکی یەکسانی سەرانسەری نییە. قوربانیان دەتوانن پەیوەندی بە پۆلیس، دادگا، خزمەتگوزاریی یارمەتیی یاساییی وەزارەتی داد، وەزارەتی بڵاوکردنەوەی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە (Ministry for the Promotion of Virtue and Prevention of Vice)، یان جیرگە ناوخۆییەکان (jirgas) و شورا (shuras) بکەن. ناوبژیوانی لەلایەن پۆلیس، دادگا، دەسەڵاتی داد یان نوێنەری کۆمەڵگا لە کەیسەکانی توندوتیژی دژی ژنان و کەیسە سەختەکانیشدا ڕوودەدات. ئەمە لێپرسینەوەی تاوانیی باوەڕپێکراو جێگرەوە ناکات و لەوانەیە فشار دروست بکات، بە تایبەتی لە کەیسەکانی توندوتیژیی جێندەری. دەستگەیشتنی ژنان بە دەزگاکانی چارەسەریی فەرمی زۆر کەمترە لە پیاوان؛ ڕاوێژکارییەکانی کۆتایی ٢٠٢٥ ڕێژەی ١٤ لە سەد بە بەراورد بە ٥٣ لە سەد ڕاپۆرت کرد. پرۆسە نافەرمییەکان بە زۆری لەلایەن پیاوانەوە کۆنترۆڵ دەکرێن و بۆ هەموو کەسێکی کاریگەر سەلامەت یان گونجاو نین. بەڕێوەبەرایەتیی یارمەتیی یاسایی (Directorate of Legal Aid) لە وەزارەتی داد (Ministry of Justice) لەوانەیە ڕاوێژکاری یان نوێنەرایەتیی خۆڕایی بۆ گومانلێکراو، تۆمەتبار و قوربانیی هەژار پێشکەش بکات. داواکاری و هەڵسەنگاندنی پێویستی پێشبینی کراوە؛ ژمارەی هێڵی تەلەفۆنی ١٨٨ە. بەردەستبوونی ڕاستەقینە بە ناوچەوە جیاوازە و ژنانی ڕاوێژکاری یاسایی یان پارێزەر سنووردارکردنی بەرچاویان ڕووبەڕوو دەبێت. ناوەندیی باوەڕپێکراوی سەرانسەریی خەرجی یان ماوەی دادگایی بەردەست نییە. بۆ منداڵان، کۆدی سزای ٢٠١٧ی میراتگرتوو ١٢ ساڵ وەک کەمترین تەمەنی بەرپرسیاریی تاوانی دیاری دەکات و پارێزگاریی پرۆسەیی تایبەت و جێگرەوەکان پێشکەش دەکات. ڕوون نییە ئەم ڕێسایانە ئێستا بە یەکسانی جێبەجێ دەکرێن یان نا. دەردەکەوێت دادگاکانی لاوان لەناوبراون یان کەم کراونەتەوە، لە کاتێکدا ناوەندەکانی ڕاستکردنەوە و ڕاهێنانی لاوان هێشتا تۆمار دەکرێن. جیاکردنەوە لە گەورەساڵان، دیاریکردنی تەمەن و مافە پرۆسەییەکانی گونجاو بۆ منداڵ هەموو شوێنێک بە باوەڕپێکراوی مسۆگەر نییە. یاسای تاوانیی هاتوچۆ لەسەر یاسای هاتوچۆ دامەزراوە و لەوانە مۆڵەت، مۆڵەتنامەی شۆفێری، پۆلیسی هاتوچۆ، گواستنەوەی گەشتیار و بار، قەرەبوو، بیمە، کرێ و سزا دەگرێتەوە. بەرپرسیاری لەسەر بەڕێوەبەرایەتیی هاتوچۆ یان پۆلیسی هاتوچۆیە. خشتەی ئێستای سزاکان، ڕێکاری تانەدان و کردار لە پارێزگاکاندا بە باوەڕپێکراوی بڵاو نەکراوەتەوە. داواکاریی قەرەبووی زیانی شارستانی بە تەواوی ناچێتە ژێر دادگایی تاوان. بۆ تاوانی سایبەری، ماددەکانی ٨٥١ تا ٨٧٩ی کۆدی سزا کە لە ڕێگای وەزارەتی پەیوەندییەکانەوە بەردەستن، ڕێساکانی دەستگەیشتنی بێ مۆڵەت، گۆڕینی سیستەم یان داتا، نەرمەکاڵای زیانبەخش، ساختەکاری و فێڵی ئەلیکترۆنی، دزیی سایبەری، تەکنەلۆژیای زانیاریی قەدەغەکراو، تیرۆری سایبەری، جاسوسی، پۆڕنۆگرافی و سیمکارتی نایاسایی دەگرێتەوە. بۆ چەند تاوانێک، زیندانیکردنی مامناوەند یان سزای ٦٠,٠٠٠ تا ٣٠٠,٠٠٠ AFN دیاری کراوە؛ بۆ پۆڕنۆگرافی، سزای ڕاگەیەندراو تا دوو ساڵ زیندان یان ٦٠,٠٠٠ تا ١٢٠,٠٠٠ AFNە. بە تەواوی پشتڕاست نەکراوەتەوە کە ئەم ڕێسایانە دوای فەرمانی ژمارە ١٢ هێشتا کاران یان نا. ئەفغانستان لایەنی میثاقی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان، کۆنوانسیۆنی دژی ئەشکەنجە، کۆنوانسیۆنی مافەکانی منداڵ و کۆنوانسیۆنی لەناوبردنی هەموو جۆرەکانی جیاکاری دژی ژنانە؛ ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان فەرمانی ژمارە ١٢ و سزای جەستەیی بە ناپەیوەندیدار بەو پابەندییەکانی مافی مرۆڤ دەزانن.