Makambani ezvitoro, vatengesi vehorese, zvitoro zvinotengesa nokukurumidza nemafarmacy zvinowanikwa mumaguta. OKmart neOK Stores, SPAR, zvitoro zvemunharaunda, misika nevatengesi zvinopa zvokudya nezvinhu zvemumba. Mhuri dzomumaruwa dzingavimba zvikuru nemisika, zvitoro zvidiki, zvadzinorima uye zvinhu zvinobva mhiri kwemiganhu. Kurima wega kunogona kuderedza zvinotengwa, asi hakusi kutsiva chitoro. Somuenzaniso, PICES 2017 yakanyora hupfu hwechibage hwakagadzirwa nemhuri mu63% yemhuri dzomumaruwa zvichienzaniswa ne10% dzomumaguta, uye huku dzakazvirimira mu34% yemhuri dzomumaruwa zvichienzaniswa ne6% dzomumaguta. Nhamba idzi ndedzekare uye hadziratidzi migove yematanho azvino munyika yose. Enzanisa mutengo wechiyero chimwe nechimwe, saizi yepakeji, huwandu, chisimbiso, zuva rokupera kana rokuti “best before”, mamiriro okuchengetwa nechokwakabva zvokudya. Zvirimwa zvitsva, huremu nemhando yezvinhu zvinogona kusiyana nemutengesi. Pazvinhu zvokuzvitarisira nezvemumba, tarisa kuti pasuru yakavharwa here, batch nezuva rokupera, mashoko omugadziri kana anopinza munyika, mirayiridzo, yambiro uye kuti ndezvechokwadi here. Mutengesi anozivikanwa, risiti yemari uye, pazvinenge zvakakodzera, chiratidzo cheSAZ chokubvumidzwa zvinopa uchapupu hwakasimba kupfuura chiziviso chisingazivikanwi. Mishonga nezvinhu zvokurapa zvinoda kungwarira kwoutano kwakasiyana; mashoko okutenga anofanira kungotarisa mutengesi, kuzivikanwa kwechigadzirwa nezvinyorwa zvettransaction. Zvipfeko zvinowanika kumakambani ezvitoro, mumaboutique, mumisika isina kurongwa, kuvashambadziri vezvakamboshandiswa, vanotengesa mbatya dzinobva kunze nevashambadziri vepaindaneti. Ongorora jira, misono, saizi, kukwana, malabel, kwakabva nezvikanganiso; bvunzawo nezvokugadzirisa, waranti nekudzorera. Kutenga muchitoro wozochinja pfungwa hakuwanzoiti kuti munhu ave nekodzero yokudzorera otomatiki. Mimwe mishonga yakatarwa nemutemo inogona kushanda kana zvakatemwa neConsumer Protection Act zvazadziswa. Tekinoroji inotengeswa muzvitoro zvemakambani enharembozha, zvitoro zvepamutemo zvemagetsi, zvitoro zvinogadzirisa nekutengesa, nzvimbo dzepaindaneti nemisika isina kurongwa yemafoni. Usati wabhadhara, tarisa IMEI kana serial number, kuzivikanwa kwomutengesi, mamiriro acho, kuenderana nenetwork, voltage neplug, zvinosanganisirwa, waranti, gadziriro dzokugadzirisa, mari inoshandiswa nerisiti. Midziyo inobva kunze inogona kuda clearance yetsika, mutero wemitero uye VAT; rutsigiro rwewaranti runowanzotsamira pamutengesi kana anopinza munyika. Kubvumidzwa kweSAZ kunoshanda kumapoka akasarudzwa ezvemagetsi nezvimwe zvine chokuita nawo, kwete kumudziyo wose otomatiki. Kutenga paindaneti kunosanganisira mamwe mabasa okutumira zvokudya nezvemumba eOK Online, kuhodha paSPAR wobva wapiwa kana kunotora, uye vatengesi vemisika yepaindaneti, vezvenhau kana WhatsApp. Kuwanikwa kunotsamira panzvimbo, stock, data, mudziyo, nzira yokubhadhara nekero yokutumira. Mutengesi wepaindaneti wepamutemo anofanira kupa zita rake repamutemo nemamiriro ake, ruzivo rwenzvimbo nokutaura naye, mashoko okunyoresa pazvinenge zvichidiwa, maitiro ezvinhu, mutengo wose unosanganisira chokufambisa, mitero nemari dzebasa, nzira yokubhadhara, mitemo, vimbiso, nguva yokutumira nekugamuchira, zvinyorwa zvettransaction, mitemo yokudzorera kana kuchinjanisa, ruzivo rwokugadzirisa makakatanwa uye dziviriro yokubhadhara nekuvanzika. Mutengi anofanira kukwanisa kuongorora nokugadzirisa odha asati aitumira. Pasi pechikamu 52 cheConsumer Protection Act, matransaction emagetsi anosangana nezvinodiwa anowanzobvumira kukanzura pasina chikonzero kana muripo mukati memazuva manomwe, mutengi achibhadhara mari yakananga yokudzorera chete; mari inodzoserwa kazhinji mukati memazuva gumi nemana. Tarisa kuti mutemo unoshanda here netransaction yacho uye kuti pane zvinosiiwa here. Kutyorwa kwechikamu 52 kunogona kupa chikonzero chokukanzura mukati memazuva manomwe mushure mokugamuchira, zvichienderana nemitemo yepamutemo. Zvinhu zvinopinza munyika zvichiri kuongororwa mutero wetsika neVAT. Mutero wetsika unoenderana neboka rechinhu nemitemo yetsika, uye unowanzoshandisa kukosha kweCIF kunobva pamutengo, inishuwarenzi nechokufambisa. Zvinhu zvemunhu zvisiri zvokutengeserana zvinogona kutevera nzira yeForm 47 kana Form 49. Zvinhu zvokutengeserana zvinogona kuda kugadziriswa neASYCUDA, Bill of Entry kana Form 21, ma invoice, magwaro echokufambisa neokukosha, marezinesi ezvinhu zvinodzorwa uye kazhinji mumiriri akanyoreswa anoita clearance. Mapasuru etsamba nekambani dzinotakura zvinhu anogona kuramba achida kuziviswa kutsika. Wedzera chokufambisa, mitero, mari yetsika nemari yeclearance pamutengo wokutenga nokuti nguva yokutumira nekubvisa zvinhu inosiyana nekambani inotakura, kuongorora kwetsika, marezinesi nemaitiro eclearance. Zvinhu zvinooneka hazvisi pasi peDigital Services Withholding Tax ya2026, asi izvozvo hazvibvisi kuongororwa kwemutero wetsika kana VAT. Reserve Bank of Zimbabwe (RBZ) ndiyo inodzora masisitimu okubhadhara muZimbabwe. Nzira dziripo dzinosanganisira mari, kuendesa mari kubhangi, RTGS kana ZETSS, makadhi nemichina yePOS, mobile money, internet banking neQR payments. Gwaro reRBZ QR ra2026 rinotsigira kugamuchira mari kunoshanda pamwe chete kumabhanga, mobile-money operators nevapi vemabasa okubhadhara. Nhamba dzenzvimbo dzokubhadhara dzeQ4 2025 dzakaratidza michina yePOS 160,212, vanoshandisa mobile banking 10,955,086, makadhi ekubvisa 6,162,440 uye vanoshandisa internet banking 600,082. ZiG nemari yokunze zvose zvinoshandiswa muzvitoro; simbisa mari inogamuchirwa, mwero wokuchinjanisa kana nzira yokushandura mari, mari dzebasa nemaitiro okubhadhara kana kudzorera. Risiti kana invoice inofanira kuratidza mari yetransaction. Tarisa zita romutengesi nemari yacho usati wasimbisa PIN kana password yenguva imwe chete; usambofa wakazivisa zvakavanzika izvi uye chengeta transaction ID. Kumbira gwaro rakanyorwa rettransaction. Pasi pechikamu 32 cheConsumer Protection Act rinofanira kuratidza mutengesi, nhamba yeVAT pazvinenge zvichishanda, kero yokutengesera, zuva, zvinhu kana mabasa, mutengo wechinhu chimwe nechimwe, huwandu, mari yose mutero usati waiswa, mutero nemari yose yokupedzisira. Mutengesi akanyoreswa VAT kazhinji anopa fiscal tax invoice mukati memazuva makumi matatu. ZIMRA FDMS QR kana maturusi epaportari anogona kubatsira kusimbisa mashoko emutero. Kumbira kugadziriswa kana mari, chinhu, huwandu kana mari yose zvisiri izvo, uye chengeta risiti, invoice, chibvumirano, waranti, chiziviso chechinhu, mashoko, uchapupu hwokubhadhara uye hwokugamuchira. Consumer Protection Commission (CPC) ndiro sangano renyika rekodzero dzevatengi nokugadzirisa zvichemo. Kodzero dzevatengi dzinosanganisira utano nokuchengeteka, mashoko akajeka, rusununguko rwokusarudza, dzidzo, zvibvumirano zvakanaka, kumiririrwa nokugadziriswa kwenyaya. Zvinhu zvakaremara kana kuti zvisina kuchengeteka zvinogona kuva pasi pewaranti yemhando inofungidzirwa kuti iripo. Kana zvakatemwa zvazadziswa, mutengi angazvidzorera mukati memwedzi mitanhatu achishandisa mari nenjodzi zvemutengesi, osarudza kugadziriswa, kuchinjaniswa kana kudzorerwa mari. Kana chinhu chakagadziriswa chikakundikana zvakare mukati memwedzi mitatu, chinogona kuchinjaniswa kana mari yodzorerwa. Zvikamu nebasa rokugadzirisa zvinhu zvakagadziriswa kana kugadziridzwa zvakare zvine waranti yemwedzi mitanhatu pasi pemitemo yakataurwa. Dzimwe kodzero dzokudzorera dzinogona kushanda pazvinhu zvakaunzwa zvisina kuongororwa, zvinhu zvisina kukumbirwa kana zvinhu zvisingaenderani nechinangwa chakabvumiranwa, kusanganisira nguva yemazuva manomwe kana zvakatemwa zvazadziswa. Mitemo youtano hwevanhu, yepamutemo, yezvakachinjwa, zvakaiswa kana zvinhu zvabatanidzwa inogona kuderedza kodzero idzi. Tanga nemutengesi, wobva washandisa nzira yeCPC yezvichemo, kuyananisa, kuongorora kana kugadzirisa kana gakava rikaramba risina kugadziriswa. Pakutenga paindaneti kana kusina kurongwa, enzanisa tsananguro kana sampuro nezvinhu zvaunogamuchira, tarisa huwandu, malabel, kwakabva, yambiro, chisimbiso, kupera kwenguva uye kubvumidzwa pazvinenge zvichidiwa, uye ongorora zvaunenge waunzirwa usati wagamuchira kana zvichibvira. Dzivisa kubhadhara pachine nguva mutengesi asingazivikanwi uye shandisa nzira yakachengeteka yokubhadhara. Nyaya yechigadzirwa chokunyepera kana chisina kuchengeteka inogona kuendeswa kumutengesi, CPC kana mutongi ane basa racho. RBZ inoona nezvemasisitimu okubhadhara, ZIMRA mutero, tsika nemafiscalisation, POTRAZ zvemafoni, tsamba nekutakura zvinhu, SAZ zvemitemo nokubvumidzwa, uye EMA zvemarara. Makwikwi nemitero yetariff zvinotarisirwa neCompetition and Tariff Commission, kwete muitiro wokutenga pachawo. Pakutenga kunoderedza marara, sarudza zvinhu zvinogara kwenguva refu, zvinoshandiswazve, zvinogadzirisika, zvakamboshandiswa kana zvinotengwa uchizadzisazve mudziyo pazvinenge zvakachengeteka; deredza kurongedzwa uye patsanura zvinhu kuti zvishandiswazve. EMA inodzora kuunganidza, kurasa, kugadzira patsva nekushandisazve marara. Chishanu chokutanga chemwedzi woga woga iNational Clean-Up nguva ya08:00 kusvika 10:00. Kuunganidza zvinhu zvokugadzirisazve nemarara emagetsi kuchiri kusina kurongeka zvakakwana, uye hapana humbowo pano hwehurongwa hwakapararira munyika yose hwokudzosa mapakeji kana mari yechibatiso; saka bvunza kanzuru, mupi wemarara ane rezinesi kana nzira yokuunganidza yomugadziri panzvimbo pokufunga kuti hurongwa hwenyika huripo.
Kutenga muZimbabwe
Kutenga muZimbabwe kunoitwa muzvitoro zvikuru, zvitoro zvidiki, matuckshop, misika yakavhurika, vatengesi vomumugwagwa, zvitoro zvezvimwe zvinhu, zvitoro zvemakambani enharembozha nevatengesi vepaindaneti. Kubhadhara kungaitwa nemari, makadhi, kuendesa mari kubhangi, mobile money uye ZiG kana mari yokunze; saka simbisa mari inogamuchirwa, mwero wokuchinjanisa, mari dzebasa nemashoko erisiti usati wabhadhara. Kuongorora zvinhu, kuchengeta zvinyorwa zvetransaction uye kuziva mutengesi zvakakosha nokuti mitemo yokudzorera, waranti nemhando yezvinhu zvinosiyana pakati pezvitoro zvepamutemo, zvisina kurongwa nezvepaindaneti.
Tip
Sarudza mutengesi nenzira yokubhadhara zvichienderana nokuti kutenga kunoda zvakadii kuti zvinyorwe, kuti chigadzirwa chisimbiswe uye kuti rubatsiro rwemushure mekutenga ruvepo. Vatengesi vepamutemo nevanotengesa paindaneti vanozivikanwa vanowanzopa magwaro akasimba; misika, zvitoro zvidiki nevatengesi vasina kurongwa vanogona kubatsira kana kuwana zvinhu kusina nyore asi zvinoda kunyatsozviongorora. Verenga mari yose, simbisa mari iri kushandiswa uye chengeta uchapupu usati wagamuchira zvinhu.

