Өзбекстандагы бир жердин айлана-чөйрөсүнө курулган аймактар да, жакынкы жер менен суу да кирет. Коңшулукта үйлөр, короолор, дүкөндөр, мектептер, жолдор, бак-дарактар, каналдар, сугат арыктары жана адамдар же жаныбарлар пайдаланган ачык жер болушу мүмкүн. Махалла — жергиликтүү коомчулуктун маанилүү чөйрөсү. Ал кошуналарды байланыштырып, күнүмдүк маселелерди, жалпы пайдалануудагы жайларды, жергиликтүү маалыматты жана коомдук иштерди уюштурууга көп учурда жардам берет, бирок анын так ролу жерине жараша өзгөрүшү мүмкүн. Суу калктуу конуштардын түзүлүшүнө чоң таасир этет. «Арык» — сугат же дренаж үчүн колдонулган чакан канал; чоң каналдар менен түтүктөр дыйканчылыкты, бакчаларды, дарактарды жана үй чарбаларын суу менен камсыздайт. Бул каналдар пайдалуу болушу мүмкүн, бирок аларга таштанды же кир суу түшсө, кооптуу же булганган абалга келиши мүмкүн. Шаардык чөйрөгө жол кыймылы, курулуш чаңы, жылытуудан чыккан түтүн, ызы-чуу жана көлөкөнүн аздыгы кириши мүмкүн. Бак-дарактар, короолор, сейил бактар жана иреттүү көчөлөр ысыкты менен чаңды азайтып, жөө жүрүүнү жана күнүмдүк жашоону ыңгайлуураак кыла алат. Айыл жериндеги чөйрөгө көбүнчө үйлөр, талаалар, мал кармоочу жайлар, кудуктар, каналдар, жолдор жана ачык жерлер кирет. Жол аралыгы, сууга жетүү, таштанды чогултуу жана коомдук кызматтар чоң шаарларга караганда үзгүлтүксүз болбошу мүмкүн, ошондуктан үй чарбалары жергиликтүү шартка жараша пландашат. Таштандылар үйдөгү адаттардын, коңшулук макулдашуулардын, муниципалдык кызматтардын, базарлардын жана расмий эмес чогултуу же кайра пайдалануунун айкалышы аркылуу башкарылат. Натыйжа жайгашкан жерге жараша болот: контейнерлер, чогултуу графиги жана кайра иштетүү мүмкүнчүлүгү бардык аймакта бирдей эмес. Топурак менен суу шорлонууга, ашыкча сугарууга, эрозияга, пестициддерге, агынды сууга, күйүүчү майга жана көзөмөлсүз таштанды төгүүгө байланыштуу жабыркашы мүмкүн. Кургак аба ырайы менен шамал чаңды таратышы мүмкүн, ал эми катуу жаан же дренаждын начардыгы айрым жерлерде суу токтоп калышына алып келет. Айлана-чөйрөнү жакшыртуу үчүн тургундардын, махалла топторунун, мектептердин, ишканалардын, дыйкандардын жана жергиликтүү коомдук кызматтардын кызматташуусу талап кылынат. Пайдалуу алгачкы кадамдарга жалпы жайларды таза кармоо, суу каналдарын коргоо, көлөкө берүүчү ылайыктуу бактарды отургузуу, кооптуу жагдайларды жергиликтүү каналдар аркылуу билдирүү жана мүмкүн болгон жерде кайра пайдаланылуучу материалдарды бөлүп коюу кирет.
Өзбекстандагы айлана-чөйрө
Өзбекстандагы айлана-чөйрөнү турак жайлар, махаллалар, көчөлөр, каналдар, чарбалар, базарлар, өнөр жай жана жакынкы жаратылыш аймактары түзөт. Күнүмдүк экологиялык шарттар Өзбекстандын чоң шаарларында, чакан шаарларында, айылдарында жана алыскы жерлеринде айырмаланат. Таза суу, көлөкө, чаңды азайтуу, таштандыларды башкаруу жана коопсуз коомдук жайлар — жергиликтүү дени сак чөйрөнүн практикалык бөлүктөрү.
Tip
Өзбекстандагы айлана-чөйрөнү үй, көчө, суу, топурак, дарактар, кызматтар жана кошуналардан турган өз ара байланышкан система катары караңыз. Арыкты коргоо, чачылган таштандыны азайтуу жана көлөкө түзүү сыяктуу чакан өзгөрүүлөр күнүмдүк жашоону жакшырта алат, бирок туруктуу натыйжа үзгүлтүксүз тейлөөгө жана кызматташууга байланыштуу.