Негизги эмгек мамилеси кызматкер менен иш берүүчүнүн ортосунда түзүлөт. Кызматкер өзбекче «xodim», ал эми иш берүүчү «ish beruvchi» деп аталат. Эмгек кодекси жалпы негизди аныктайт, эмгек келишими менен жумуш ордундагы эрежелер болсо белгилүү бир кызматтын шарттарын түшүндүрөт. Эмгек келишиминде, өзбекче «mehnat shartnomasi», адатта кызмат, жумуш орду, милдеттер, акы, иш тартиби жана башка маанилүү шарттар көрсөтүлөт. Кызматкер ишти баштаардан мурун келишимди түшүнүп, анын көчүрмөсүн же ишенимдүү эсебин сакташы керек. Иш берүүчүлөр адатта ишти ички буйруктар, графиктер, нускамалар жана коопсуздук жол-жоболору аркылуу уюштурушат. Кызматкерлер макулдашылган милдеттерин аткарып, мыйзамдуу жумуш эрежелерин сактап, иш мүлкүн коргоп жана коопсуздук талаптарын аткарышы керек. Акы эмгек келишимине жана колдонулуучу эмгек эрежелерине ылайык төлөнүүгө тийиш. Иш убактысы, эс алуу, өргүү жана ашыкча иштөө жөнгө салынуучу тармактарга кирет. Жаш кызматкерлерге, кош бойлуу кызматкерлерге же майыптыгы бар адамдарга атайын коргоо чаралары колдонулушу мүмкүн. Жумуш ордундагы коопсуздук эмгек мамилесинин бир бөлүгү. Иш берүүчү жетиштүү коопсуз жумуш ордун, зарыл нускамаларды жана тиешелүү коргоо чараларын камсыздашы керек. Кызматкер коопсуздук нускамаларын аткарып, олуттуу коркунучтарды билдирүүгө тийиш. Эмгек мамилеси кызматкердин өз каалоосу менен кетиши, тараптардын макулдашуусу, мөөнөттүү келишимдин бүтүшү же иш берүүчүнүн мыйзамдуу себепке негизделген чечими менен аякташы мүмкүн. Жол-жобо документтештирилиши керек. Себеп же акыркы төлөм түшүнүксүз болсо, кызматкер жазуу жүзүндө маалымат сурашы зарыл. Эмгек талашы акыга, жумуштан бошотууга, эмгек шарттарына, өргүүгө, басмырлоого же келишимди түшүндүрүүгө байланыштуу болушу мүмкүн. Көбүнчө иш берүүчүгө жазуу жүзүндө кайрылуудан баштоо пайдалуу. Маселеге жараша эмгек талаштарын чечүү органы, эмгек боюнча ыйгарым укуктуу орган же сот жеткиликтүү болушу мүмкүн. Эмгек укугунун практикалык пайдасы — кызматкерлер менен иш берүүчүлөр үчүн жалпы тартипти түзгөнүндө. Бирок аны иш жүзүндө аткаруу документтерге, күбөлөргө, жумуш ордундагы тажрыйбага жана даттануу же сот жол-жобосун өз убагында колдонууга көз каранды болушу мүмкүн.
Өзбекстандагы эмгек укугу
Өзбекстандагы эмгек укугу кызматкерлер менен иш берүүчүлөрдүн ортосундагы негизги эрежелерди белгилейт. Ал эмгек келишимдерин, акыны, иш убактысын, өргүүнү, жумуш ордундагы коопсуздукту, жумуштан бошотууну жана эмгек талаштарын чечүү жолдорун камтыйт. Өзбекстанда Эмгек кодекси эмгек келишимдери жана жумуш ордундагы эрежелер менен бирге колдонулат.
Tip
Өзбекстанда иштесеңиз, эмгек келишимиңизди, төлөм жазууларын, графиктерди жана маанилүү билдирүүлөрдү бир жерде сактаңыз. Көйгөй чыкса, аны жазуу түрүндө баяндап, кайсы эреже же келишимдин шарты колдонулуп жатканын сураңыз. Талаштуу документке кол коёрдон мурун жергиликтүү квалификациялуу адистен кеңеш алыңыз.