Usafiri nchini Uganda

Wizara ya Ujenzi na Uchukuzi inaongoza mipango, viwango, udhibiti, ufuatiliaji wa miundombinu na sera za usafiri wa kitaifa. Mfumo wake unajumuisha Sera ya Kitaifa ya Usafiri na Usafirishaji wa Mizigo ya 2021 na Mpango Mkuu Jumuishi wa Usafiri wa Kitaifa wa 2021–2040. Usafiri hupangwa kupitia barabara, reli, anga na huduma za majini; mamlaka za mijini, wilaya na serikali za mitaa pia zina majukumu. Uganda ina takriban kilomita 159,623 za barabara: takriban kilomita 21,292 za barabara za kitaifa, 19,952 za mijini, 38,603 za wilaya na 79,948 za kufikia jamii. Hali ya barabara, mifereji ya maji, ujenzi na mvua za msimu zinaweza kubadilisha sana muda wa safari. Safari za kati ya miji kwa kawaida hutumia mabasi, coaster au teksi za abiria. Safari za kikanda hufuata njia kupitia Kenya na Tanzania, lakini nauli, nyakati za kuondoka na urefu wa safari hutegemea mtoa huduma na unakoenda, si ushuru mmoja wa kitaifa. Usafiri wa umma kwa kiasi kikubwa ni wa kampuni binafsi na umetawanyika. Teksi ya abiria ni basi dogo linalosafirisha abiria wa umma. Boda boda ni teksi ya pikipiki, inayotumika mara nyingi kwa safari fupi na sehemu ya mwisho ya safari ambako mabasi au teksi hazifiki vizuri. Kampala pia ina coaster, mabasi na magari ya kukodi maalum. Kituo au stage ya teksi ni mahali magari husubiri abiria au kubadilisha huduma. Mamlaka ya Jiji la Kampala na Wizara ya Ujenzi na Uchukuzi husajili magari ya huduma za umma na kusimamia vituo, terminali na nyaraka zilizoidhinishwa. Stage zisizo rasmi kando ya barabara bado zipo na utekelezaji dhidi ya stage zisizoidhinishwa unaendelea. Muswada wa Usimamizi wa Usafiri wa Umma wa Kampala uliopendekezwa 2026 bado ni rasimu, kwa hiyo haujaanzisha mfumo kamili wa nchi nzima au jiji zima. Shirika la Reli la Uganda (Uganda Railways Corporation) husimamia mfumo wa reli. Mtandao wa reli ya geji ya mita una urefu wa takriban kilomita 1,266, lakini huduma za abiria kwa sasa zimejikita njia za Kampala–Mukono na Namanve–Kampala, huku mizigo ikiwa matumizi makuu ya reli. Huduma za siku za kazi zilizoorodheshwa na Shirika la Reli la Uganda ni pamoja na kuondoka Mukono saa 06:40, Namanve saa 07:45, Kampala kwenda Namanve saa 17:30 na Kampala kwenda Mukono saa 18:50, zikiwa na vituo kama Nakawa, Spedag, Kireka na Namboole. Vyanzo rasmi vinatofautiana kuhusu urefu wa reli inayofanya kazi: uchambuzi mmoja wa hali unaorodhesha kilomita 325, huku jedwali la baadaye la utendaji la 2024/25 likiorodhesha kilomita 370. Nauli za zamani za UGX 1,000 kutoka Nakawa, Kireka au Namboole na UGX 1,500 kutoka Kampala kwenda Namanve zinapaswa kuthibitishwa kabla ya safari. Magari binafsi hutumia mtandao wa barabara za kitaifa. Usajili wa magari hushughulikiwa na Wizara ya Ujenzi na Uchukuzi na Tovuti yake ya Usajili wa Magari, huku Afisa Mkuu wa Leseni akiwa na jukumu la sasa la usajili badala ya Mamlaka ya Mapato ya Uganda. Kibali cha kuendesha kinaweza kutolewa kuanzia umri wa miaka 18; daraja A ni pikipiki, daraja B ni magari yenye hadi viti saba na daraja H ni matrekta. Magari ya huduma za umma na ya mizigo huhitaji leseni na nyaraka za huduma za ziada, na kibali cha udereva wa kitaaluma kinaweza kuhitajika. Bima ya lazima ya dhima kwa wahusika wengine inahitajika na hukaguliwa mara nyingi wakati wa udhibiti wa trafiki. Kutembea na kuendesha baiskeli hutambuliwa kama aina za usafiri usio wa magari. Utafiti wa 2019 ulikadiria kutembea kuwa takriban 51% ya safari nchini Uganda, boda boda 24% na teksi za mabasi madogo 12%, ingawa takwimu hutofautiana kwa maeneo. Kampala ina barabara nyingi zisizo na njia salama za watembea kwa miguu, vivuko au madaraja ya watembea kwa miguu, ingawa kutembea kunachangia zaidi ya nusu ya safari za jiji. Kampala, Jinja, Entebbe, Masaka, Mbarara, Fort Portal, Gulu na Mbale zimetekeleza au kupanga hatua kama njia za kutembea, njia za baiskeli, alama za mwelekeo, majaribio ya kukodisha baiskeli na siku zisizo na magari. Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Entebbe hushughulikia safari za ndege za kimataifa, huku Uganda ikiwa na viwanja 13 vya ndege vya kikanda. Uganda Airlines na mashirika binafsi hutoa huduma za ndani, kikanda na kimataifa. Usafiri wa majini hutumika katika Ziwa Victoria, Kyoga, Albert, Edward, George, Bunyonyi na mito. Port Bell ina vivuko vya magari na abiria vilivyounganishwa na reli kuelekea Mwanza na Kisumu, pamoja na boti binafsi. Wizara ya Ujenzi na Uchukuzi hukagua, husajili na kutoa leseni za vyombo vya majini na kukagua usalama wake; abiria wanapaswa kutumia jaketi la kuokoa maisha linalohitajika safarini majini. Sheria za trafiki zinatokana na Sheria ya Usalama Barabarani ya 1998, Sheria ya Marekebisho ya 2020 na kanuni mpya kuhusu vikomo vya mwendo, mikanda ya usalama, pombe na dawa za kulevya, pikipiki, magari ya huduma za umma, magari ya mizigo na pointi za makosa. Kila abiria atumie mkanda wa usalama ikiwa umewekwa. Waendesha pikipiki na abiria wavae helmeti za kinga; waendesha boda boda watumie jaketi la kuakisi mwanga linalohitajika; madereva wasitumie simu mkononi wala kuendesha baada ya kunywa; magari yawe katika hali salama ya barabarani. Uganda huendesha upande wa kushoto; barabara zenye njia kadhaa, kwa kawaida madereva hukaa kushoto isipokuwa wanapopita au kufuata alama. Njia za waenda kwa miguu na visiwa vya trafiki havipaswi kutumiwa kuendesha. Usafiri huathiri ubora wa hewa Kampala kupitia chembechembe ndogo, oksidi za nitrojeni na vumbi la barabarani. Mamlaka ya Kitaifa ya Usimamizi wa Mazingira hushughulikia uchafuzi wa magari kupitia hatua kama viwango vya ubora wa mafuta na vizuizi vya injini, huku Wizara ya Ujenzi na Uchukuzi ikiwajibika kwa ukaguzi wa moshi wa magari. Barabara za lami zinaweza kupunguza vumbi, na programu za Kampala zinajumuisha usimamizi wa trafiki, ufuatiliaji wa hewa, usafiri usio wa magari na mabasi safi au ya umeme. Mkakati wa Uganda wa uhamaji wa umeme wa 2023 pia unahusu magari ya umeme, pikipiki za umeme na miundombinu ya kuchaji. Miradi ya usafiri inaweza kuhitaji mipango ya kustahimili tabianchi, tathmini ya mazingira na ulinzi mwingine.