پێشخستنی پێشوەختەی قوتابخانە گەشەی سەرەتایی لە تەمەنی یەک تا پێنج ساڵ و ماوەی ئامادەکاریی ئیجباریی قوتابخانە لە تەمەنی پێنج تا شەش ساڵ، بە درێژایی لانیکەم ساڵێکی خوێندنی، دەگرێتەوە. ئامادەکاریی قوتابخانە دەتوانێت لە باخچەی ساوایان، دامەزراوەی پەروەردەی گشتی یان دامەزراوەیەکی دیکەی پەسەندکراو بێت؛ بە شێوەیەکی نائاسایی لە خێزانیش ئەنجام دەدرێت. دایکوباوک یان سەرپەرشت بۆ وەرگرتن داوا دەکات و دەسەڵاتی ناوخۆیی منداڵانی تەمەنی قوتابخانەی ئیجباری تۆمار دەکەن. دەستگەیشتنی حکومی بۆ منداڵانی دانیشتووی تورکمنستان لە تەمەنی یاساییدا دابین دەکرێت. ڕێساکانی پشکنراو مەرجی گشتیی ناوچەی وەرگرتن، قرعەکێشان یان دابەشکردنی کورسی دیاری ناکەن، بۆیە دەسەڵاتی پەروەردەی بەرپرسیار و ڕێسای قوتابخانە پرۆسەی کرداریی وەرگرتن دیاری دەکەن. قوتابخانەکان دەبێت پەیڕەو، مۆڵەت، بەرنامە و ڕێسای ناوخۆیان ئاشکرا بکەن. وەزارەتی پەروەردە، کە بە ناوی Türkmenistanyň Bilim ministrligi یان Bilim ministrligiیش ناسراوە، ستانداردی پەروەردە دادەنێت، بەرنامەی وانەکان پەسەند دەکات، مەرجی وەرگرتن دیاری دەکات و ڕێنمایی، تاقیکردنەوەی کۆتایی و کۆنترۆڵی کوالێتیی دەوڵەت چاودێری دەکات. کابینەی وەزیران سیاسەت و ڕێسای نیشتمانی، چاکسازی و ڕێسای بودجە دادەنێت. بەڕێوەبەرایەتیی پەروەردەی ئوبلاست، ئەترەپ و شار تۆڕی قوتابخانەی ناوخۆیی، بینا، تۆمارکردنی منداڵ، خواردن، گواستنەوەی گوند و پێداویستیی مامۆستا ڕێکدەخەن. بەڕێوەبەری قوتابخانە و ئەنجومەنی پەروەردەیی بەرنامە پەسەندکراوەکان جێبەجێ دەکەن. ساڵی خوێندن لە ١ی ئەیلوول دەست پێدەکات و لانیکەم ٣٤ هەفتە دەخایەنێت. بە چوار وەرز دابەش دەکرێت؛ پشووی پاییز هەشت ڕۆژ، زستان سێزدە ڕۆژ، بەهار نۆ ڕۆژ و هاوین لانیکەم هەشت هەفتە دەخایەنێت. قوتابخانەکان بە گشتی شەش ڕۆژ لە هەفتە کار دەکەن. وانە لە پۆلی ١دا ٣٥ خولەک و لە پۆلەکانی دیکە ٤٥ خولەکە. زۆربەی قوتابخانەکان یەک شێفتیان هەیە، بەڵام ئەگەر پێداویستیی بیناکە بێت شێفتی دووەمیش کار دەکات. قوتابخانەکان دەبێت شوێنی پشوودان و خواردن دابین بکەن. دەسەڵاتە ناوخۆییەکان گواستنەوەی ڕێکخراو بۆ قوتابیانی گوندی دابین دەکەن. ستانداردە حکومییەکان بۆ بەرنامەی خوێندن جێبەجێ دەبن. تورکمنی زمانی سەرەکیی وانەگوتنەوە لە قوتابخانە ناوەندییەکانە و زمانە بیانییەکان ئیجباریین. خوێندنی ناوەندیی باڵا دەتوانێت ئاراستەی زانستە وردەکان، زانستە سروشتییەکان، مرۆڤایەتی و زانستە کۆمەڵایەتییەکان، هەروەها زانستە سروشتی و وردەکان بگرێتەوە. ڕاهێنان و ئاراستەکردنی پیشەیی، کولتووری نەتەوەیی و بەها هاووڵاتییەکان، تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندی و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی، فێربوونی ئەلیکترۆنی یان دوورەوەش لەخۆدەگرێت. کتێبەکانی خوێندن لە قوتابخانە حکومییەکان بەخۆڕایین. جلی قوتابخانەی ستاندارد ئیجبارییە و دایکوباوک دابینی دەکەن. سەرچاوە پشکنراوەکان ڕێسایەکی گشتی بۆ کرێی خواردن، جل، کەرەستەی قوتابخانە یان قوتابخانەی تایبەت دانانێن. قوتابی بە شێوەی ئاسایی دوای نمرەی کۆییی پۆزەتیڤ بۆ پۆلی داهاتوو دەچێت. تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی بە «sepgit synagy» یان تاقیکردنەوەی گواستنەوە بۆ چوونە خوێندنی ناوەندیی بنەڕەتی دەگات. تەواوکردنی خوێندنی ناوەندیی بنەڕەتی هەمان جۆر تاقیکردنەوە بۆ چوونە قۆناغی ناوەندیی تەواو دەوێت. دوای خوێندنی ناوەندیی تەواو، تاقیکردنەوەکانی کۆتاییی دەوڵەت ئیجباریین. وەزارەت ڕێکاری چاودێری، نمرەدان و هەڵسەنگاندنی ناوەندی دادەنێت. قوتابیی شکست‌هێناو یان نەهاتوو لەوانەیە بڕوانامەی خوێندن وەربگرێت و لانیکەم ساڵێک دواتر بتوانێت ئەو قۆناغەی خوێندن دووبارە بکاتەوە. قوتابیی خوێندنی ناوەندیی تەواوکردوو بڕوانامەی «şahadatnama»ی ستانداردی دەوڵەت وەردەگرێت. خوێندنی دەرەکی بە ناوی «eksternat» ڕێڕەوێکی نائاساییە بۆ تەواوکردنی دواخراو یان ناتەواوی خوێندن. تورکمنستان دژەجیاکاری لە پەروەردەدا گەرەنتی دەکات و مەبەستی دابینکردنی خوێندنی گشتگیرە. بارودۆخی تەندروستی یان کەمئەندامی دەتوانێت ببێتە هۆی دانان لە دامەزراوەی تایبەت یان خوێندنی ماڵەوە بە بەرنامەی گونجاوکراو. قوتابخانە و ناوخۆبوونی تایبەت خزمەتی قوتابیی کوێر، کەمبین، کەڕ، کەمبیستن، یان کەمئەندامیی دەروونی یان جەستەیی دەکەن. جۆرەکانی دیکە قوتابخانەی تایبەتمەند، جیمنازیۆم، لایسیۆمی تایبەتمەند، قوتابخانەی ناوخۆبوونی قوتابیی بەهرەمەند، قوتابخانەی ناوچەی دوور، قوتابخانەی قوتابیی چارەسەریی درێژخایەن، قوتابخانەی دامەزراوەی ڕاستکردنەوە و پەیمانگای منداڵان دەگرنەوە. نابێت ئەم پۆلانەی دامەزراوە ناوخۆییانە بە خۆکار هاوتای Hauptschule، Realschule یان Gymnasiumی ئەڵمانی دابنرێن. هەتیو و گروپەکانی پشتگیریی کۆمەڵایەتیی دیاریکراوی یاسایی لەوانەیە پشتیوانیی تەواوی دەوڵەتییان بۆ دابین بکرێت؛ قوتابیی بەهرەمەندیش دەتوانێت پشتیوانی یان بورسی دەوڵەت وەربگرێت. دامەزراوە تەندروستییەکان چاودێریی پزیشکی دابین دەکەن. توندوتیژیی جەستەیی و دەروونی قەدەغەیە و قوتابخانەکان دەبێت بپارێزن ڕای قوتابی بەڕێز بگیرێت. دایکوباوک بەرپرسی دڵنیابوونن لە خوێندنی ئیجباری. دەرکردن تەنها بۆ قوتابیی لانیکەم ١٦ ساڵە و پێویستی بە بڕیاری وەزارەت و ڕەزامەندیی کۆمیتەی کاروباری کەم‌تەمەنان هەیە؛ بەردەوامیی خوێندن یان ڕێکاری کاریش دەبێت ڕێکبخرێت. دوای پۆلی ١٢، بڕوانامە ڕێگە بە چوونە پەروەردەی پیشەیی دەدات، بەڵام وەرگرتن بۆ زانکۆ پرۆسەیەکی جیاوازی خوێندنی باڵایە.
قوتابخانە لە تورکمنستان
خوێندنی قوتابخانەیی لە تورکمنستان ئامادەکاریی فەرمیی پێشوەختەی قوتابخانە، خوێندنی سەرەتایی و خوێندنی ناوەندی دەگرێتەوە. منداڵان بە شێوەی ئاسایی لە تەمەنی شەش ساڵی دەچنە قۆناغی سەرەتایی، پۆلی ١ تا ٤ لە خوێندنی سەرەتایی، پۆلی ٥ تا ١٠ لە خوێندنی ناوەندیی بنەڕەتی و پۆلی ١١ تا ١٢ لە خوێندنی ناوەندیی تەواو دەخوێنن. ئەم سێ قۆناغەی خوێندنی گشتی ئیجباریین و خوێندن لە قوتابخانە حکومییەکان بەخۆڕاییە. سیستەمەکە قوتابخانەی تایبەتمەند، جیمنازیۆم، لایسیۆم، قوتابخانەی ناوخۆبوون و قوتابخانەی تایبەتیش دەگرێتەوە.
Şîret
بە پشتڕاستکردنەوەی تەمەنی خوێندنی ئیجباریی منداڵ، ماوەی ئامادەکاریی پێویست و پرۆسەی وەرگرتنی ناوخۆیی دەست پێ بکە. قوتابخانە بەپێی قۆناغی خوێندنی منداڵ، شێوازی فێربوون، پێداویستیی پشتیوانی، شوێن و گواستنەوەی ڕۆژانە هەڵبژێرە، نەک تەنها پشت بە وەرگێڕانی ناوی قوتابخانە ببەستە. هەر خەرجییەکی ناوخۆیی بە جیا بپشکنە، چونکە خۆڕاییبوونی خوێندنی حکومی و کتێب بەخۆکار ڕێسای گشتی بۆ جلی قوتابخانە، خواردن، کەرەستە یان خزمەتگوزاریی زیادە دانانێت.