Turkmanistonning qariyb 80 foizini Qoraqum egallaydi; unda saksovul, sho‘ra va shuvoq o‘sadigan qumli, gilli, shag‘alli va sho‘rxok cho‘llar bor. Köpetdag, Beýik Balkan, Kiçi Balkan va Köýtendag tog‘larida daralar, g‘orlar, buloqlar, karst shakllari va archazorlar uchraydi. Amudaryo, Murg‘ob va Tajan daryo bo‘yi yashash joylari hamda sug‘oriladigan vohalarni ta’minlaydi. Kaspiybo‘yi sayoz qo‘ltiqlar, qumtepalar va orollarni o‘z ichiga oladi; Orol va Altyn Asyr hududlarida suv hamda tuz bosimi keskin. Tabiiy jarayonlarga qurg‘oqchilik, ko‘chma qum, qushlar va tuyoqli hayvonlarning mavsumiy ko‘chishi, daryo va sohil suvlari sathining o‘zgarishi, karst suvlari to‘yinishi, sho‘rlanish va cho‘llanish kiradi. Aýratyn goralýan tebigy ýerler — qisqartmasi OOPT — alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarni, jumladan davlat qo‘riqxonalari, biosfera qo‘riqxonalari va yovvoyi tabiat boshpanalarini anglatadi. To‘qqiz davlat qo‘riqxonasi: Köpetdag, Bereketli Garagum, Bathyz, Amyderya, Köýtendag, Repetek, Gaplangyr, Hazar va Sünt-Hasardag. Ular bilan bog‘liq boshpanalarga Meana-Chaacha, Guryhowdan, Ogurjaly, Sarykamysh, Shasenem, Kelif, Garlyk, Hojapil, Hojagarawul, Hojaburjabelent, Kyzyljar, Pulhatyn va Chemenabit kiradi. YUNESKOning «Turan sovuq qish cho‘llari» Jahon merosi obyektining Turkmanistondagi qismlariga Bereketli Garagum, Gaplangyr, Repetek va Yeradzhi kiradi. Repetek YUNESKOning «Inson va biosfera» tarmog‘iga ham kiradi. Hazar hududidagi Turkmenbashy qo‘ltig‘i 267 124 gektar maydonli, xalqaro ahamiyatga ega Ramsar suv-botqoq hududidir. Muhofaza qilinadigan turlar 2024-yilda nashr etilgan Gyzyl kitapning, ya’ni Qizil kitobning to‘rtinchi nashrida keltirilgan. Misollar: kulan, jayron, turkman tog‘ echkisi, arxar, Osiyo qoploni, qor qoploni, yo‘l-yo‘l sirtlon, sayg‘oq, Kaspiy tyuleni, rus osyotri, yo‘rg‘a tuvaloq, katta tuvaloq, lochin, Misr tasqarasi, oqbosh o‘rdak va dasht toshbaqasi. Muhofaza qilinadigan o‘simliklarga pista, archa, oq va qora saksovul hamda endemik yoki relikt turlar kiradi. Ko‘chish davrida Hazar besh-sakkiz million suv qushini, qishda esa taxminan 0,8 milliongacha qushni qo‘llab-quvvatlashi mumkin, ammo raqamlar mavsum va kuzatuvga qarab farq qiladi. Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi, uning O‘simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish boshqarmasi, Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi, Gidrometeorologiya xizmati, Cho‘l, o‘simlik va hayvonot dunyosini o‘rganish milliy instituti hamda Fanlar akademiyasi turli muhofaza, monitoring va tadqiqot vazifalarini bajaradi. Hududiy va tuman ma’muriyatlari, mahalliy kengashlar, baliqchilik idorasi va suv resurslari nazorati ham foydalanish va kirishga ta’sir qiladi. Tadqiqotlar Altyn Asyrdagi biologik xilma-xillik, sho‘rlangan yerlarni fitoremediatsiya qilish, Kaspiy cho‘llari va Markaziy Qoraqumni o‘rganish, Köpetdag va qishloq xo‘jaligi landshaftlari bo‘yicha ishlarni qamrab oladi. Tabiat qonunchiligi tuproq, suv, havo, o‘rmonlar, o‘simliklar, hayvonot va ekotizimlarni himoya qiladi. Muhofaza etiladigan hudud qoidalari gidrologik o‘zgarishlar, yangi inshootlar va transport, narsa yig‘ish, kimyoviy moddalardan foydalanish, chorva o‘tkazish va yo‘ldan tashqarida haydashni taqiqlashi mumkin. Inspektorlar tashrifchining hududda bo‘lish ruxsatini tekshirishi mumkin. Xususiy yerdan tashqari yovvoyi o‘simliklar davlat mulki; Qizil kitobdagi o‘simliklarni yig‘ish odatda taqiqlangan, ilmiy ish, yetishtirish va ko‘paytirish istisnolari uchun ruxsat kerak. Yovvoyi hayvonlardan foydalanish tegishli litsenziya yoki ruxsat talab qiladi. Baliq resurslari davlat mulkidir; baliq ovi ruxsat, kvota, yopiq mavsum, hudud, jihoz va ov miqdori bilan cheklanishi mumkin. Qizil kitobdagi suv turlarini tasdiqlangan tadqiqot yoki nazorat ishidan tashqari tutish mumkin emas. Baliq suvlariga ta’sir qiladigan loyihalar baliqchilik ekspertizasi va davlat ekologik baholashidan o‘tishi kerak. Muhofaza etiladigan hududdan, o‘simlik va suv resurslaridan foydalanish qonun bo‘yicha pulli bo‘lishi mumkin, biroq mavjud tadqiqotlar amaldagi ommaviy tariflar, standart ariza muddatlari yoki onlayn ariza yo‘llarini tasdiqlamaydi. Baliqchilik shartnomasida hudud, muddat, ruxsat etilgan faoliyat, muhofaza shartlari, to‘lov miqdori va sanalari belgilanadi. Tabiat turizmi Köýtendag, Karlyuk g‘orlari, Bathyz, Repetek va Kaspiybo‘yi kabi joylarda piyoda yurish, tog‘, velosiped, ot, tuya, suv va trekking faoliyatlarini o‘z ichiga olishi mumkin. Tashriflar tegishli muhofaza tartibiga amal qilishi, ruxsat talab qilishi mumkin. Turizm joyga zarar yetkazmasligi yoki uning sig‘imidan oshmasligi kerak. Milliy bog‘lar huquqiy toifa sifatida nazarda tutilgan bo‘lsa-da, amalda faol milliy bog‘lar tizimi tasdiqlanmagan. Asosiy bosimlarga qurg‘oqchilik, kuchli issiq, suv tanqisligi, ortiqcha yaylov, o‘simlik qoplamining yo‘qolishi, shamol va qum bo‘ronlari, eroziya hamda sho‘rlanish kiradi. Kaspiy sohiliga neft bilan ifloslanish ta’sir qiladi. Yo‘llar, temiryo‘llar, kanallar, chegara to‘siqlari va sanoat loyihalari yashash joylarini bo‘lib, ko‘chish yo‘llarini uzishi mumkin. Muhofaza choralari patrul, monitoring, muhofaza hududlarini zonalash, bufer zonalar, saksovul ekish, yer degradatsiyasining oldini olish va mahalliy idoralar hamda jamoalar bilan hamkorlikni qamrab oladi. Tabiat ta’limi qo‘riqxona tadqiqotlari, «Naturchronik», ekologik ishlar, baliqchilik ta’limi va inspektorlar tayyorgarligi orqali olib boriladi, biroq ommaviy kurs va ekskursiyalar taqvimi tasdiqlanmagan.
Turkmanistonda tabiat
Turkmaniston tabiati Qoraqum cho‘li, tog‘ tizmalari, daryo vohalari, Kaspiybo‘yi, Orol va Altyn Asyr hududlarini qamrab oladi. To‘qqizta davlat qo‘riqxonasi, yovvoyi tabiat boshpanalari, Qizil kitob va monitoring dasturlari muhim ekotizimlar hamda turlarni himoya qiladi. Suv tanqisligi, cho‘llanish, sho‘rlanish, yashash joylarining bo‘linishi, ifloslanish va brakonyerlik tabiatga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Dehqonchilik, yaylovdan foydalanish, baliq ovlash, tadqiqot va tabiat turizmi muayyan joy qoidalari va ko‘p hollarda ruxsatlar asosida amalga oshiriladi.
Tip
Turkmanistonda tabiatga kirishni hamma uchun ochiq faoliyat emas, ruxsat va ta’sir masalasi sifatida ko‘ring. Tashrif, tadqiqot, baliq ovi, o‘simlik yig‘ish yoki qurilish loyihasida vaqt yoki pul sarflashdan oldin hudud muhofaza tartibi, mas’ul idora, zarur ruxsat, cheklov va to‘lovlarni tasdiqlang. Suvni himoya qilish, yashash joylari bog‘liqligi va Qizil kitob turlariga ustuvor ahamiyat bering; xato huquqiy, ekologik va tashkiliy muammolar keltirib chiqarishi mumkin.