په ترکمنستان کې طبیعت

د ترکمنستان شاوخوا ۸۰ سلنه خاوره قره‌قوم پوښلې ده؛ په دې دښته کې شګلنې، خټینې، جغل‌لرونکې او مالګینې سیمې او د ساکساول، Salsola او Artemisia بوټي شته. د کوپت‌داغ، بیوک بلخان، کیچي بلخان او کویتنداغ غرونه درې، سمڅې، چینې، کارست جوړښتونه او د عرعر ځنګلونه لري. امو دریا، مرغاب او تجن د سیندیزو استوګنځایونو او خړوبو واحو ملاتړ کوي. د کاسپین ساحل کم‌ژورې خلیجونه، شګلنې غونډۍ او ټاپوګان لري؛ د ارال او التین‌اسیر سیمې د اوبو او مالګې له سخت فشار سره مخ دي. طبیعي بهیرونه وچ‌والی، د شګو خوځېدل، د مرغانو او سم‌لګونکو ژوو موسمي کډوالۍ، د سیندونو او ساحلي اوبو د کچو بدلون، د کارست اوبو بیا ډکېدل، مالګینوالی او دښتې کېدل رانغاړي. Aýratyn goralýan tebigy ýerler، چې د OOPT یا ځانګړو خوندي طبیعي سیمو په نوم هم یادېږي، دولتي طبیعي زېرمې، د بایوسفیر زېرمې او د ځنګلي ژوو پناه‌ځایونه رانغاړي. نهه دولتي زېرمې کوپت‌داغ، بېرېکیتلي قره‌قوم، باتیز، امودریا، کویتنداغ، ریپتیک، ګاپلانګیر، خزر او سنت‌حساراغ دي. اړوند پناه‌ځایونه میانه‌چاچا، ګوریهوودان، اوغورجالي، ساری‌قمیش، شاسنیم، کِلیف، ګارلیک، هوژاپیل، هوژاګاراول، هوژابرژابلنت، قیزیل‌جار، پول‌هاتین او چیمن‌ابیت رانغاړي. د یونسکو نړیوال میراث «د توران سړې ژمي دښتې» کې د ترکمنستان برخې بېرېکیتلي قره‌قوم، ګاپلانګیر، ریپتیک او یرادژي دي. ریپتیک د یونسکو د انسان او بایوسفیر د شبکې برخه هم ده. د خزر په زېرمه کې د ترکمن‌باشي خلیج د نړیوال ارزښت د رامسر لمده‌ځمکه ده، چې ۲۶۷٬۱۲۴ هکټاره مساحت لري. خوندي شوي ډولونه د ۲۰۲۴ کال د ګیزیل کتاب، یعنې سور کتاب، په څلورمه ګڼه کې لېست شوي دي. بېلګې یې کولان، غټ‌سرې غزاله، ترکمني وحشي وزه، اوریال، آسیایي پړانګ، واورین پړانګ، پټه‌پټه کفتار، سایګا، د کاسپین فوک، روسي تاس‌ماهي، حوبارا، لوی هوبره، ساکر باز، مصري کرګس، سپین‌سرۍ هیلۍ او دښتنۍ کیشپ دي. خوندي بوټي پسته، عرعر، سپین او تور ساکساول او سیمه‌ییز یا پاتې‌شوني ډولونه رانغاړي. خزر د کډوالۍ پر مهال د اوبو د ۵ تر ۸ میلیونو مرغانو او ژمي کې د شاوخوا ۰٫۸ میلیونو مرغانو کور کېدای شي، خو شمېرې د فصل او سروې له مخې توپیر لري. د چاپېریال ساتنې وزارت، د نباتاتو او ژوو د ساتنې څانګه، د چاپېریال ساتنې اداره، د هواپوهنې خدمت، د دښتې، نباتاتو او ژوو ملي انستیتیوت او د علومو اکاډمي د ساتنې، څارنې او څېړنې بېلابېلې دندې لري. سیمه‌ییزې او ولسوالۍ ادارې، محلي شوراګانې، د کب‌نیونې اداره او د اوبو د سرچینو څارنه هم پر لاسرسي او کارونې اغېز لري. څېړنې د التین‌اسیر د ژوو او بوټو، د مالګینو سیمو د نباتي پاکولو، د کاسپین دښتو او مرکزي قره‌قوم، او د کوپت‌داغ او کرنیزو منظرو کار رانغاړي. د طبیعت قانون خاوره، اوبه، هوا، ځنګلونه، نباتات، ژوي او ایکوسیستمونه خوندي کوي. د خوندي سیمو قواعد ښايي د اوبو بهیر کې لاسوهنه، نوې ودانۍ او تګ‌راتګ، راټولونه، کیمیاوي مواد، د څارويو تېرېدل او له سړک بهر موټر چلول منع کړي. پلټونکي د لیدونکي د پاتې کېدو اجازه کتلی شي. وحشي بوټي د دولت ملکیت دي، مګر په شخصي ځمکه کې؛ د سور کتاب د بوټو راټولول عموماً منع دي، او د علمي څېړنې، کرلو او تکثیر استثناوې منظوري غواړي. د ژوو کارول اړوند جواز یا اجازې ته اړتیا لري. د کب سرچینې د دولت ملکیت دي، او کب‌نیونه د اجازو، کوټو، تړلو فصلونو، سیمو، وسایلو او نیولو د کچې له مخې محدودېدای شي. د سور کتاب اوبني ډولونه د منظورې څېړنې یا کنټرول پرته نیول کېدای نه شي. هغه پروژې چې د کب اوبو اغېزمنوي، د کب‌نیونې تخصصي ارزونه او دولتي چاپېریالي ارزونه غواړي. د خوندي سیمو کارونه او د نباتاتو او اوبو د سرچینو کارول قانوناً فیس لري، خو شته څېړنه اوسني عامه نرخونه، معیاري غوښتنلیک مهلتونه یا انلاین غوښتنلیک لارې نه دي تایید کړې. د کب‌نیونې تړون سیمه، موده، اجازه شوی فعالیت، د ساتنې شرطونه، د پیسو اندازه او نېټې ټاکي. طبیعي ګرځندوی کې پلي تګ، غرنیو لارو، بایسکل، آس، اوښ، اوبو او اوږده مزل فعالیتونه شاملېدای شي؛ د بېلګې په توګه کویتنداغ، د کارلیوک سمڅې، باتیز، ریپتیک او د کاسپین ساحل. لیدنې باید د اړوند خوندیتوب نظام مراعات کړي او ښايي اجازه وغواړي. ګرځندوی باید ځای ته زیان ونه رسوي او د زغم له کچې زیات نه شي. د فعالو ملي پارکونو ملي نظام نه دی تایید شوی، که څه هم ملي پارکونه د قانوني کټګورۍ په توګه شته. اصلي فشارونه وچکالي، سخته ګرمي، د اوبو کمښت، له حده ډېر څړ، د نباتاتو له منځه تلل، د باد او شګو توپانونه، تخریب او مالګینوالی دي. د تېلو ککړتیا د کاسپین ساحل اغېزمنوي. سړکونه، پټلۍ، کانالونه، سرحدي کټارې او صنعتي پروژې استوګنځایونه ټوټه کولای او کډوالۍ ګډوډولای شي. د ساتنې اقدامات ګزمې، څارنه، د خوندي سیمو وېش، حایل سیمې، د ساکساول کرل، د ځمکې د تخریب مخنیوی او له محلي چارواکو او ټولنو سره همکاري رانغاړي. د طبیعت زده‌کړه د زېرمو د څېړنې، Naturchronik، ایکولوژیکي کار، د کب‌نیونې زده‌کړې او د رینجرانو روزنې له لارې کېږي، خو د عامه کورسونو او لارښود سفرونو مهال‌وېشونه نه دي تایید شوي.