لە تورکمنستان هیچ دامەزراوە یان سیستەمێکی یاسایی تاک نییە کە هەموو قۆناغەکانی ژیان بگرێتەوە. ڕێساکانی فەرمی بەسەر بوارەکانی تەمەن، خێزان، خوێندن، کار، پاراستنی کۆمەڵایەتی و دۆخی هاووڵاتیبووندا دابەش بوون؛ کردارە نافەرمییەکانیش بە شێوەی نیشتمانی بە دڵنیایی ژمێردراو نین. وەزارەتی پەروەردە، وەزارەتی کار و پاراستنی کۆمەڵایەتیی دانیشتوان، وەزارەتی عەدالەت، نووسینگەکانی زاکس بۆ دۆخی هاووڵاتیبوون، دەسەڵاتەکانی سەرپەرشتی و پاراستن، حاکیملیکی ناوخۆیی و سندوقی خانەنشینی هەر یەکەیان گواستنەوەی جیاواز بەڕێوە دەبەن. منداڵانی خوار ١٨ ساڵ کەمتەمەنن و توانای یاساییی تەواو بە گشتی لە ١٨ ساڵی دەست پێدەکات. سەرژمێریی ٢٠٢٢ ژمارەی ٢٬٤٦٣٬٢٥٨ منداڵی تەمەنی ٠ تا ١٧ تۆمار کرد، کە ٣٤.٩٪ی دانیشتوان بوون؛ ٥٧.٨٪یان لە گونددا دەژین. ئەم ژمارانە ڕوون دەکەنەوە بۆچی دەستگەیشتن بە خوێندن و خزمەتگوزاری لە شار و گونددا جیاوازە. هەموو لەدایکبوونێک دەبێت تۆمار بکرێت و بڕوانامەی لەدایکبوون وەربگرێت. زاکس دەتوانێت لە شوێنی لەدایکبوون یان شوێنی نیشتەجێبوونی دایکوباوک تۆماری بکات؛ زۆرجار هەمان ڕۆژی داواکاری و بەبێ کرێ. نەبوونی ناونیشانی تۆمارکراو هۆکاری دروستی ڕەتکردنەوە نییە. بۆ منداڵی تەمەنی ١ تا ١٦، دایکوباوک یان داواکاری شیاو داوا دەکات؛ لە تەمەنی ١٦ ساڵەوە ڕێکاری دادگا بەکاردێت. زاکس هاوسەرگیری، جیابوونەوە، بەخێوکردنی منداڵ، ڕەچەڵەک، گۆڕینی ناو و مردنیش تۆمار دەکات. منداڵان بە شێوەی ئاسایی لە تەمەنی ٥ تا ٦ ساڵی لانیکەم ساڵێکی ئامادەکاریی ئیجباریی قوتابخانە تەواو دەکەن؛ خوێندنی ماڵەوە وەک جیاوازییەک هەیە. قوتابخانەی سەرەتایی بە گشتی لە تەمەنی ٦ ساڵی دەست پێدەکات. خوێندنی گشتیی ناوەندی ئیجبارییە و لەلایەن دەوڵەتەوە بەخۆڕایی دابین دەکرێت. لە ٢٠٢٢دا بەشداریی منداڵانی تەمەنی ٣ تا ٥ ساڵ لە پێشوەختەی قوتابخانە لە سەرانسەری وڵات ٤٠.٥٪ بوو؛ لە شارەکان ٦٤.٧٪ و لە گوندەکان ٢٣.٨٪. جیاوازیی ناوچەیی فراوان بوو: لە عشقاباد ٧٠.٦٪ و لە داشۆغوز ١٩.١٪. سیاسەتی گەنجانی حکومی تەمەنی ١٤ تا ٣٥ دەگرێتەوە. قوتابی، خوێندکار، گەنجی کارمەند، پسپۆڕی گەنج، خێزانی گەنج و خاوەنکاری گەنجی لەخۆدەگرێت. بە گشتی خێزانی گەنج واتە خێزانێک کە تەمەنیان لە ٣٥ ساڵ کەمترە. بوون بە ئەندامی گروپی گەنجان دۆخی یاساییی کەم‌تەمەنی لادەبات نییە: کەسانی خوار ١٨ ساڵ هێشتا لەژێر یاساکانی پاراستنی منداڵدان. تورکمنستان دۆخی گشتیی جیاوازی بۆ گەنجان لە دەرەوەی یاسا و بەرنامە تایبەتەکان نییە. کار بە شێوەی ئاسایی لە ڕێگەی گرێبەستی کار لە تەمەنی ١٨ ساڵی دەست پێدەکات. کەسی تەمەنی ١٦ ساڵ دەتوانێت بە ڕەزامەندیی دایکوباوک کار بکات و پاراستنی زیاتر وەردەگرێت؛ کاری مەترسیدار بۆ کەسانی خوار ١٨ ساڵ قەدەغەیە و کاتی کار بە زۆرترین ٢٤ کاتژمێر لە هەفتە سنووردارە. یاسا هەروەها گەرەنتیی کار بۆ گروپەکانی وەک پسپۆڕانی گەنج، دەرچووانی پەیمانگای منداڵان تا تەمەنی ٢٤ ساڵ، کەمئەندامان، دایک‌وباوکی تاک، کەسانی نزیک لە تەمەنی خانەنشینی و ئەوانەی چاودێری کەسانی پشتبەستوو لە خێزانەکەیان دەکەن دابین دەکات. پێگەیشتن توانای یاساییی تەواو و مافی هاوسەرگیری لە تەمەنی ١٨ ساڵ بۆ هەردوو هاوبەش دەهێنێت. دەسەڵاتی یاساییی سەرپەرشتی و پاراستن دەتوانێت بە هۆکارێکی جدی تەمەنی هاوسەرگیری تا ساڵێک کەم بکاتەوە. هاوسەرگیریی فەرمی لە زاکس تۆمار دەکرێت و ڕەزامەندیی ئازاد و هاوبەشی هەردوو هاوبەش پێویستە. پارەی لەدایکبوون، یارمەتیی مانگانەی چاودێریی منداڵ لە لەدایکبوونەوە تا تەمەنی ٣ ساڵ، پشتیوانیی دایکایەتی و چاودێری و یارمەتیی پەیوەست بە کەمئەندامی ڕووداوە خێزانییەکان بە سیستەمی پاراستنی کۆمەڵایەتییەوە دەبەستنەوە؛ پرسیارە وردەکانی یاسای خێزان بە سەرەکی لەو بوارەدان. ئەگەر منداڵێک بەخێوکەری دایک‌وباوکی نەبێت، دەسەڵاتی سەرپەرشتی و پاراستن لە ماوەی سێ ڕۆژی کاری هەواڵەکە دەپشکنێت و لە ماوەی مانگێکدا شوێنی نیشتەجێبوون ڕێکدەخات. پێشینە بە دانانی لە لای خزم، بەخێوکردن یان سەرپەرشتی دەدرێت؛ دامەزراوەی منداڵان یان کۆمەڵایەتی هەڵبژاردەی پاشەکییە. دەوڵەت لە چاودێریی دامەزراوەییدا پشتیوانیی تەواو دابین دەکات. لەو دۆخانەی یاسا دیاری کردووە، ڕەزامەندیی منداڵ لە تەمەنی ١٠ ساڵی پێویستە. حاکیملیکی ناوخۆیی شوێنی دانان ڕێکدەخەن. گواستنەوە پەیوەستەکان بە کەمئەندامی دەتوانن یارمەتیی حکومیی کەمئەندامی، توانبەخشی، خوێندن، ڕاهێنانی پیشەیی، کار و ڕێکاری دەستگەیشتن بگرنەوە. یارمەتیی چاودێری بۆ کەسی کەمئەندامی پلەی یەک یان کەسی تاکی کەمئەندامی پلەی دووی بینایی بەردەستە کە پێویستیی یارمەتی بە پزیشکی پشتڕاست کرابێتەوە. ئەم ڕێسایانە پاراستنی کۆمەڵایەتی و بەشداری دەگرنەوە؛ تشخیص و چارەسەری پزیشکی لە خزمەتگوزاریی تەندروستییە. تەمەنی یاساییی خانەنشینی بە گشتی ٦٢ ساڵ بۆ پیاوان و ٥٧ ساڵ بۆ ژنانە؛ بە گشتی لانیکەم پێنج ساڵ بیمەی خانەنشینیی ئیجباری پێویستە. مافی خانەنشینیی پێشوەختە دەتوانێت بۆ هەندێک گروپ جێبەجێ بێت، لەوانە دایکی چەند منداڵ، ژنی چاودێریکەری منداڵێکی کەمئەندام، کەسانی سەربازی، کەسانی فڕۆکەوانی و کرێکارانی کاری قورس. سندوقی خانەنشینی لەژێر وەزارەتی کار و پاراستنی کۆمەڵایەتیی دانیشتوان کار دەکات. کەسێک کە بەهۆی تەمەن، نەخۆشی، کەمئەندامی یان هۆکارێکی شایەنی دیکە نەتوانێت بە تەنیا پێداویستییە سەرەکییەکانی دابین بکات، دەتوانێت داوای خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی بکات. پرۆسەکە بە داواکاریی نووسراو دەست پێدەکات، پاشان پێداویستییەکان بە تاکەکەسی هەڵدەسەنگێنرێن و پلانی خزمەتگوزاریی تاکەکەسی ئامادە دەکرێت. خزمەتگوزاری لە ماڵ، ڕۆژانە یان لە دامەزراوەی نیشتەجێبوون دەتوانرێت بە شێوەی کاتی یان هەمیشەیی پێشکەش بکرێت. ڕێساکان بە ڕوونی ئەوانەش دەگرێتەوە کە بە تەنیا دەژین و بەهۆی تەمەن ناتوانن هەندێک پێداویستیی سەرەکی خۆیان بە تەنیا دابین بکەن. دابینکەرانی حکومی و ناحکومی دەتوانن خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی پێشکەش بکەن. بەکارهێنەران مافی زانیاری، مامەڵەی مرۆیی، پاراستن لە توندوتیژی و پشتگوێخستن، ڕەتکردنەوەی خزمەتگوزاری و سکاڵاکردنیان هەیە. کرێ بە تێکەڵەی پەیوەندیدار و دۆخی تاکەکەسی دەگۆڕێت؛ دابینکەران دەبێت هەڵبژاردە خۆڕاییەکان دیاری بکەن. بەڵگەی باوەڕپێکراوی نیشتمانی بۆ خشتەی بڕی وردی کرێکان لە بەردەستدا نییە.
قۆناغەکانی ژیان لە تورکمنستان
قۆناغەکانی ژیان لە تورکمنستان بە تەمەن، بارودۆخی یاسایی، خوێندن، کار، ڕووداوە خێزانییەکان، کەمئەندامی و پێداویستیی چاودێری دیاری دەکرێن. بە گشتی منداڵی لە تەمەنی ١٨ ساڵی کۆتایی دێت و توانای یاساییی تەواو لە ١٨ ساڵی دەست پێدەکات؛ سیاسەتی گەنجان تەمەنی ١٤ تا ٣٥ دەگرێتەوە، و خانەنشینیی تەمەنی بە یاسا بە شێوەی ئاسایی لە ٦٢ ساڵ بۆ پیاوان و ٥٧ ساڵ بۆ ژنان دەست پێدەکات. گواستنەوە گرنگەکان تۆمارکردنی لەدایکبوون، خوێندنی ئیجباری، دەستپێکردنی کار، هاوسەرگیری، منداڵبوون، خانەنشینی و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانن.
Şîret
هەر گۆڕانێکی قۆناغی ژیان لە تورکمنستان وەک بڕیارێکی جیاواز لەبارەی تەمەن، دۆخی یاسایی، خوێندن، کار، یارمەتی یان چاودێری مامەڵەی لەگەڵ بکە. لە دەسەڵاتی بەرپرسیار و ڕێسای تەمەنیی پەیوەندیدارەوە دەست پێ بکە، پاشان ئەنجام و بەرواری شوێنکەوتن تۆمار بکە. گریمانە مەکە خزمەتگوزاری لە هەموو ناوچەکاندا بە یەک شێوە بەردەستە یان یەک نووسینگە هەموو گواستنەوەکان بەڕێوە دەبات.