Türkmenistonda uy-joy

Türkmencha ýaşaýyş jaýy atamasi turar joy yoki yashash uchun mo‘ljallangan binoni anglatadi. 2022-yilda Türkmenistanda 1 344 268 ta turar joy bo‘lgan: 1 201 056 tasi xususiy mulk, 143 212 tasi davlatga qarashli edi. Uy-joy fondida 962 858 ta yakka tartibdagi uy, 316 630 ta alohida kvartira, yakka uylarning 63 141 ta qismi va 1 639 ta yotoqxona bo‘lgan. Qishloq va shahar uy-joy sharoitlari ancha farq qiladi. Qishloq aholisi 3 727 699, shahar aholisi esa 3 217 496 kishini tashkil etgan; qishloq uylarida suv, isitish, kanalizatsiya va issiq suv uchun alohida tizimlardan ko‘proq foydalanilgan. 2022-yilgi statistikaga ko‘ra, 6 945 195 kishiga elektr energiyasi, 6 738 847 kishiga tarmoq gazi yetib borgan; markaziy suv 2 699 196 kishiga, alohida suv tizimlari esa 4 245 999 kishiga xizmat qilgan. Markaziy isitishdan 1 403 720 kishi, alohida tizimlardan esa 5 541 475 kishi foydalangan. 2 995 894 kishi turar joy ichidagi hammom yoki dushdan foydalangan; 3 948 954 kishi esa bino tashqarisidagi sharoitlardan foydalangan. Xonadon yakka tartibdagi uy qurishi, turar joyni sotib olishi yoki sotishi, almashtirishi, hadya yoki meros tariqasida olishi, ipoteka yoxud uzoq muddatli imtiyozli maqsadli kreditdan foydalanishi, ulushli qurilishda qatnashishi yoki buzish yoxud majburiy olib qo‘yishdan so‘ng kompensatsiya uy-joyini so‘rashi mumkin. Yangi bino odatda foydalanishga qabul qilinib, davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgandan keyin mulk huquqini oladi. 2024-yilgi yer uchastkalariga oid tartib yerga egalik, undan foydalanish va ijara huquqlarini ro‘yxatdan o‘tkazishni qamrab oladi; bunda Qishloq xo‘jaligi vazirligi, Yer masalalari davlat komissiyasi va Adliya vazirligi qatnashadi. Yer uchastkalari uchun milliy maydon yoki narx jadvali mavjudligi ma’lumotlar bilan tasdiqlanmagan. Xususiy oldi-sotdi, hadya yoki ayirboshlash odatda yozma shartnoma, notarial tasdiq va davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni talab qiladi. Ommaviy reyestr mulk huquqi, yuklamalar va bitimlarni qayd etadi. 2024-yilgi rasmiy yo‘riqnomaga ko‘ra, ko‘chmas mulkni ro‘yxatdan o‘tkazish jarayoni ko‘pi bilan 10 ish kuni davom etadi. Ipoteka ro‘yxatida ipoteka oluvchi, ipoteka beruvchi, mulk va ta’minlanayotgan majburiyat ko‘rsatiladi. Uy-joy shirkatiga a’zolik ulush to‘liq to‘langandan keyin yuzaga kelishi mumkin. Xususiy ijara mulkdorga butun turar joyni yoki mos xonani ijaraga berish va ijarachini tanlash imkonini beradi. Mulkdor yoki uning oilasi turar joyda yashamasa, yozma shartnoma ayniqsa muhim. Unda ijara muddati, haq, ta’mirlash majburiyatlari va ijarani tugatish asoslari belgilanadi. Xususiy uy-joy ijarasi uy egasi ariza berganidan keyin 10 kalendar kuni ichida mahalliy ijro organi yoki mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organida ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Butun mamlakat uchun amaldagi ijara va sotuv narxlari, ipoteka foizlari yoki kommunal tariflarni bitta joydan kelib chiqib taxmin qilmaslik kerak. Davlat uy-joy fondi, idoraviy fond va ixtisoslashtirilgan fond turli jamoat maqsadlariga xizmat qiladi. Davlat uy-joyidan foydalanish odatda shu hududda doimiy yashovchi Türkmenistan fuqarolariga tegishli. Qoidalar fuqaroga, uning turmush o‘rtog‘i va voyaga yetmagan farzandlariga shu hududda bitta davlat turar joyini nazarda tutadi; ayrim ish holatlarida xizmat turar joyi ajratilishi mumkin. Uy-joyga muhtojlik asoslariga boshqa turar joyi bo‘lmagan holda uzoq muddatli ikkilamchi ijara yoki ijara asosida yashash, o‘qish davridan tashqari yotoqxonada doimiy yashash, sanitariya talablariga mos kelmaslik, bir kishiga 9 kvadrat metrdan kam maydon to‘g‘ri kelishi, ikki yoki undan ortiq oilaning bir turar joy yoki xonani bo‘lishib yashashi va alohida xona talab qiladigan og‘ir kasallik kiradi. Ariza yashash joyidagi mahalliy ijro organi yoki Geňeşga topshiriladi. Geňeş mahalliy vakillik va o‘zini o‘zi boshqarish organidir. Organ arizani ro‘yxatga oladi, normativ ravishda belgilangan hujjatlar ro‘yxatidan foydalanadi, qo‘shimcha hujjat talab qila olmaydi va odatda bir oy ichida qaror chiqaradi. U yozma xabar beradi; oldingi besh yil ichida uy-joy sharoitini qasddan yomonlashtirish uy-joyga muhtoj sifatida ro‘yxatga olishga to‘sqinlik qilishi mumkin. Ariza beruvchilar umumiy, ustuvor yoki navbatdan tashqari navbatga kiritilishi mumkin. Ustuvor yoki yordam toifalariga urush faxriylari, I yoki II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar, nogironligi bo‘lgan bolalarni tarbiyalayotgan oilalar yoki ota-onalar, yetimlar, ofat yoki uyini yo‘qotishdan zarar ko‘rganlar, to‘rt yoki undan ortiq bola tarbiyalayotganlar, xizmat yoki jamoat vazifasini bajarishda halok bo‘lgan shaxslarning oilalari, kamida 10 yil xizmat qilgan ayrim iste’fodagi harbiylar va yolg‘iz ota-onalar kiradi. Mavjud ma’lumotlar bu guruhdagi har bir shaxs darhol uy-joy olishini tasdiqlamaydi. Davlat turar joyining ijarachisi vakolatli davlat uy-joy organi bilan yozma shartnoma tuzadi. Turar joy yashashga yaroqli va alohida bo‘lishi, yashash maydoni esa odatda kishi boshiga kamida 12 kvadrat metr yoki kamida bir xonali kvartira bo‘lishi kerak. Tegishli qoidalar qo‘llanadigan joylarda nogironligi bo‘lgan yoki keksa ijarachilar, shuningdek og‘ir kasalligi bor odamlar uchun pastki qavat yoki liftli bino afzal ko‘riladi. Ijara va kommunal xizmatlar uchun haq keyingi oyning 10-kunigacha har oy to‘lanadi. Talablarga javob beradigan qishloq mutaxassislari Vazirlar Mahkamasi belgilagan toifa va tartiblarda mahalliy davlat uy-joyi, bepul isitish va elektr energiyasi olishi mumkin. Xususiylashtirish uchun ijarachi bilan yashaydigan voyaga yetgan oila a’zolarining roziligi talab qilinadi. U tegishli qoidalarga muvofiq turar joyda doimiy yashovchi Türkmenistan fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga ochiq. Mahalliy ijro organi yoki Geňeşga berilgan ariza o‘sha kuni ro‘yxatga olinadi. Qaror odatda ko‘pi bilan 30 kalendar kuni ichida chiqariladi, yozma xabar esa keyingi uch ish kuni ichida beriladi. Rad javobi ustidan sudga shikoyat qilish mumkin. Prezident hujjatlari asosida qurilgan, qulayligi yaxshilangan yoki xizmat uchun mo‘ljallangan turar joylar xususiylashtirishdan mustasno bo‘lishi mumkin; xususiylashtirmagan shaxs odatda turar joydan foydalanish huquqini saqlab qoladi. Yashash davomida mulkdor qo‘shnilar va uchinchi shaxslarning huquqlarini hisobga olgan holda turar joydan foydalanishi va uni tasarruf etishi mumkin. Kvartira egalari umumiy mulkni saqlash va ta’mirlash xarajatlarini baham ko‘radi; ular jamoatchilik asosidagi o‘zini o‘zi boshqarish uy-joy mulkdorlari shirkatini tuzishi mumkin. Xususiy uy egasi yashashga yaroqli turar joy beradi, bino va umumiy mulkni saqlaydi, kapital ta’mirlashni amalga oshiradi hamda shartnomaga ko‘ra o‘z zimmasiga olgan kommunal to‘lovlarni to‘laydi. Ijarachi kelishilgan ijara haqini to‘laydi, turar joydan maqsadiga muvofiq foydalanadi va yong‘in, sanitariya hamda ekologiya qoidalariga amal qiladi. Qayta rejalashtirish uchun mahalliy ijro organi yoki Geňeşning qarori, malakali loyiha, mulkdorning roziligi va ta’sir ko‘radigan boshqa mulkdorlarning oldindan yozma roziligi kerak. Ruxsatsiz ish avvalgi holatni tiklash to‘g‘risida buyruqqa olib kelishi mumkin. Sud ishni faqat uchinchi shaxslar huquqiga zarar yetkazmasa yoki sog‘liq yoxud xavfsizlikka tahdid solmasa saqlab qolishi mumkin. Propiska — doimiy manzilning rasmiy qaydi. Vaqtincha yashash ro‘yxati tegishli muddatga yo‘qlik yoki ko‘chib yurish holatlarini qamrab oladi. Manzil bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish mulk yoki egalik huquqini tasdiqlamaydi. Ro‘yxatdan o‘tish qoidalari fuqarolar, xorijliklar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga qo‘llanadi; tegishli manzil yoki vaqtincha yashash ro‘yxati vazifalarini Davlat migratsiya xizmati bajaradi. Shuning uchun uy-joyga egalik, ijarada turish va migratsiya bo‘yicha manzil ro‘yxati alohida masalalardir. Xususiy ijara odatda kelishilgan muddat yoki hodisa yuz berganda tugaydi. Muddatsiz xususiy ijara shartnomasini uy egasi odatda kamida uch oy oldin ogohlantirib tugatishi mumkin; ikkilamchi ijarachi yoki vaqtincha yashovchining himoyasi kuchsizroq. Davlat turar joyi ijarachisi oila a’zolari roziligi bilan istalgan payt ijara shartnomasini tugatishi mumkin, doimiy ko‘chib ketish esa davlat ijarasini yakunlaydi. Davlat yoki xususiy turar joyni almashtirish rozilik va boshqa qonuniy shartlarga bo‘ysunadi. Ko‘chirish va uy-joydagi yirik o‘zgarishlar odatda sud ishtirokini talab qiladi. Yer olib qo‘yilgani sababli uy buzilsa, qulash xavfi bo‘lsa, turar joy noturar joyga aylantirilsa yoki yashashga yaroqsiz bo‘lib qolsa, xonadon boshqa, sharoiti yaxshilangan turar joy olishi mumkin. Kapital ta’mir yoki qayta qurish yashashga yaroqli turar joyga vaqtincha ko‘chishni talab qilishi mumkin; u shu hududda bo‘lishi, shartnoma davom etishi, ko‘chish va qaytish xarajatlarini uy egasi qoplashi, belgilangan qoidalar bo‘yicha esa vaqtincha turish davrida ijara va kommunal to‘lovlar olinmasligi kerak. Xususiy mulkdorning uyi jamoat ehtiyojlari uchun buzilsa, mulkdor sharoiti teng darajada yaxshilangan xususiy turar joy yoki kompensatsiya olishi mumkin. Davlat boshchiligidagi qurilish uy-joy taklifining muhim yo‘nalishi bo‘lib qolmoqda. Ashxoboddagi Parahat-7 rejasi 2024–2026-yillarda qurilishi mo‘ljallangan 20 ta to‘qqiz qavatli bino va 864 xonadonni o‘z ichiga oladi, biroq mavjud ma’lumotlarda foydalanish yoki narx mezonlari belgilanmagan. 2024-yilgi Ombudsman hisoboti yetim bolaning arizasi va qurilish shartnomasi bo‘yicha shikoyatni ko‘rib chiqishda yo‘l qo‘yilgan uy-joy huquqiga oid xatoni qayd etgan. Bu qayd ijro va shikoyatlarni ko‘rib chiqishga e’tibor zarurligini ko‘rsatadi, ammo bunday muammolar qanchalik tez-tez yuz berishini o‘lchamaydi. Shu bois uy-joy tanlovini muayyan joy, shartnoma, ro‘yxatga olish maqomi, mulk reyestri va mas’ul organ bo‘yicha tekshirish kerak.