Түрікменнің ýaşaýyş jaýy сөзі тұрғын үйді немесе тұрғын үй-жайды білдіреді. 2022 жылы Түрікменстанда 1 344 268 тұрғын үй-жай болған: 1 201 056-сы жеке меншікте, 143 212-сі мемлекет меншігінде. Тұрғын үй қорының құрамында 962 858 жеке үй, 316 630 бөлек пәтер, жеке үйлердің 63 141 бөлігі және 1 639 жатақхана болған. Ауыл мен қаладағы тұрғын үй жағдайы едәуір ерекшеленеді. Ауылда 3 727 699 адам, қалада 3 217 496 адам тұрған; ауыл үйлерінде су, жылу, кәріз және ыстық судың жеке жүйелері жиірек қолданылған. 2022 жылғы деректе электр энергиясы 6 945 195 адамға, желілік газ 6 738 847 адамға жеткен; орталық су жүйесі 2 699 196 адамға, жеке су жүйелері 4 245 999 адамға қызмет көрсеткен. Орталық жылумен 1 403 720 адам, жеке жүйелермен 5 541 475 адам қамтылған. Үй ішіндегі ванна немесе душ 2 995 894 адамға арналған тұрғын үйде тіркелсе, 3 948 954 адам үйден тыс нысандарды пайдаланған. Үй шаруашылығы жеке үй сала, тұрғын үй сатып ала не сата, айырбастай, сыйға немесе мұраға ала, ипотека немесе ұзақ мерзімді жеңілдетілген нысаналы қарыз пайдалана, үлестік құрылысқа қатыса немесе бұзу не мәжбүрлеп алу жағдайында өтемдік баспана сұрай алады. Жаңа ғимарат қабылданып, мемлекеттік тіркеуден өткеннен кейін оған құқықты куәландыратын құжат беріледі. 2024 жылғы жер учаскелерін рәсімдеу тәртібі меншік, пайдалану және жалдау құқықтарын тіркеуді қамтиды; бұл іске Ауыл шаруашылығы министрлігі, Жер мәселелері жөніндегі мемлекеттік комиссия және Әділет министрлігі қатысады. Қолжетімді деректер жер учаскелерінің мөлшері мен бағасының ұлттық кестесін белгілемейді. Жеке сату, сыйға тарту немесе айырбастау әдетте жазбаша шартты, нотариаттық куәландыруды және мемлекеттік тіркеуді талап етеді. Ашық тізілім құқықты, ауыртпалықтарды және мәмілелерді тіркейді. 2024 жылғы ресми нұсқаулық жылжымайтын мүлікті тіркеу рәсіміне ең көбі 10 жұмыс күнін береді. Ипотеканы тіркеуде ипотека ұстаушы, кепіл беруші, мүлік және қамтамасыз етілетін міндеттеме көрсетіледі. Тұрғын үй кооперативіне мүшелік толық жарна төленгеннен кейін туындауы мүмкін. Жеке тұрғын үйді жалға беру кезінде меншік иесі бүкіл үйді немесе жарамды бөлмені жалға беріп, жалға алушыны таңдай алады. Меншік иесі немесе оның отбасы сол үйде тұрмайтын жағдайда жазбаша шарт ерекше маңызды. Шартта мерзім, жалдау ақысы, жөндеу міндеттері және жалдауды тоқтату негіздері көрсетіледі. Жеке тұрғын үйді жалдау шарты жалға беруші өтініш бергеннен кейін 10 күнтізбелік күн ішінде жергілікті атқарушы органда немесе жергілікті өзін-өзі басқару органында тіркеледі. Ел бойынша ағымдағы жалдау ақысы, сату бағасы, ипотека пайызы мен коммуналдық тарифтерді бір елді мекеннен не шарттан таратып қолдануға болмайды. Мемлекеттік, ведомстволық және мамандандырылған қорлар әртүрлі қоғамдық мақсатқа қызмет етеді. Мемлекеттік тұрғын үйге қолжетімділік, негізінен, сол елді мекенде тұрақты тұратын Түрікменстан азаматтарына қатысты. Ережелер азаматқа, жұбайына және кәмелетке толмаған балаларына сол елді мекеннен бір мемлекеттік тұрғын үй беруді көздейді; қызметтік тұрғын үй белгілі бір жұмыс жағдайларына қолданылуы мүмкін. Тұрғын үйге мұқтаждық негіздеріне басқа баспанасы жоқ адамның ұзақ уақыт қосалқы жалда немесе жалда тұруы, оқудан тыс уақытта жатақханада тұрақты тұруы, санитариялық талапқа сай келмейтін жағдай, бір адамға 9 шаршы метрден аз аумақ, екі немесе одан көп отбасының бір тұрғын үйді не бөлмені бөлісуі және оқшау бөлмені қажет ететін ауыр ауру кіреді. Өтініш адамның тұрғылықты жеріндегі жергілікті атқарушы органға немесе ГеҢешке беріледі. ГеҢеш — жергілікті өкілді өзін-өзі басқару органы. Орган өтінішті тіркейді, нормативтік бекітілген құжаттар тізімін қолданады, қосымша құжат талап ете алмайды және әдетте бір ай ішінде шешім шығарады. Жазбаша хабарлама береді; алдыңғы бес жылда тұрғын үй жағдайын әдейі нашарлату тұрғын үйге мұқтаж ретінде есепке қоюға кедергі болуы мүмкін. Өтініш берушілер жалпы, басым немесе кезектен тыс кезекке енгізілуі мүмкін. Басымдық не қолдау санаттарына соғыс ардагерлері, I немесе II топ мүгедектігі бар адамдар, мүгедектігі бар балалары бар отбасылар не ата-аналар, жетімдер, апаттан немесе баспанасынан айырылудан зардап шеккендер, төрт және одан көп баланы тәрбиелеп отырған адамдар, қызметте не қоғамдық міндет атқарғанда қаза тапқандардың отбасылары, кемінде 10 жыл қызмет еткен кейбір жұмыстан босатылған әскери қызметшілер және жалғызбасты ата-аналар кіреді. Қолда бар мәлімет бұл топтағы әр адамға баспана дереу беріледі дегенді растамайды. Мемлекеттік тұрғын үйді жалға алушы уәкілетті мемлекеттік тұрғын үй органымен жазбаша шарт жасайды. Үй тұруға жарамды әрі оқшауланған болуы керек; әдеттегі тұрғын алаңы бір адамға кемінде 12 шаршы метр немесе кемінде бір бөлмелі пәтер болуға тиіс. Ережелер қолданылған жағдайда мүгедектігі бар не егде жалға алушылар және ауыр ауруы бар адамдарға төменгі қабаттағы немесе лифті бар ғимараттағы тұрғын үйге басымдық беріледі. Жалдау ақысы мен коммуналдық қызметтер келесі айдың 10-на дейін ай сайын төленеді. Санаттары мен тәртібін Министрлер кабинеті белгілейтін ауыл мамандары жергілікті мемлекеттік тұрғын үйді және тегін жылу мен электр қуатын алуы мүмкін. Жекешелендіру үшін жалға алушымен бірге тұратын кәмелетке толған отбасы мүшелерінің келісімі керек. Қолданылатын талаптарға сай, тұрғын үйде тұрақты тұратын Түрікменстан азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар жекешелендіре алады. Жергілікті атқарушы органға немесе ГеҢешке түскен өтініш сол күні тіркеледі. Шешім әдетте 30 күнтізбелік күннен кешіктірілмей шығарылады, одан кейін үш жұмыс күні ішінде жазбаша хабарланады. Бас тартуға сотта шағымдануға болады. Президент актілерімен салынған жайлылығы жоғары немесе қызметтік тұрғын үй жекешелендіруге жатпауы мүмкін; жекешелендірмеген адам әдетте оны пайдалану құқығын сақтайды. Тұру кезеңінде меншік иесі көршілер мен үшінші тұлғалардың құқықтарын ескере отырып, үйді пайдалануға және оған билік етуге құқылы. Пәтер иелері ортақ мүлікті ұстау мен жөндеу шығындарын бөліседі және қоғамдық өзін-өзі басқару негізінде жұмыс істейтін тұрғын үй иелері серіктестігін (товарищество собственников жилых помещений) құра алады. Жеке жалға беруші тұрғын үйдің жарамдылығын қамтамасыз етіп, ғимарат пен ортақ мүлікті күтіп, күрделі жөндеу жүргізіп, шартта оған жүктелсе коммуналдық төлемдерді төлеуге тиіс. Жалға алушы келісілген ақыны төлеп, тұрғын үйді мақсатына сай пайдаланып, өрт, санитариялық және экологиялық қағидаларды сақтауға тиіс. Қайта жоспарлау жергілікті атқарушы органның немесе ГеҢештің шешімін, білікті маман жасаған жобаны, меншік иесінің келісімін және мүддесі қозғалатын ортақ меншік иелерінің алдын ала жазбаша келісімін талап етеді. Рұқсатсыз жұмыс бұрынғы күйіне қайтару талабына әкелуі мүмкін. Үшінші тұлғалардың құқықтарын бұзбаса немесе денсаулық пен қауіпсіздікке қатер төндірмесе ғана сот жұмысты сақтап қалуға рұқсат бере алады. Прописка — тұрақты мекенжайдың ресми жазбасы. Уақытша болу тіркеуі белгілі бір уақытша тұру немесе қозғалыс жағдайларын қамтиды. Мекенжай тіркеуі меншік құқығын немесе меншік құжатын дәлелдемейді. Тіркеу қағидалары азаматтарға, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қолданылады; тиісті мекенжай немесе болу тіркеуіне Көші-қон қызметі қатысады. Сондықтан тұрғын үйге меншік, жалдау және көші-қон тіркеуі — бөлек мәселелер. Жеке жалдау әдетте келісілген мерзімде немесе шартта көрсетілген оқиға болғанда аяқталады. Мерзімсіз жеке жалдауды жалға беруші, әдетте, кемінде үш ай бұрын ескертіп тоқтата алады; қосалқы жалға алушының немесе уақытша тұрушының қорғанысы әлсіздеу. Мемлекеттік тұрғын үй жалдаушысы отбасының келісімімен жалдауды кез келген уақытта тоқтата алады; тұрақты көшу мемлекеттік жалдауды аяқтайды. Мемлекеттік немесе жеке тұрғын үйді айырбастау келісім мен басқа заң талаптарына бағынады. Үйден шығару мен тұрғын үйге қатысты ірі өзгерістер, әдетте, сотқа жүгінуді қажет етеді. Жерді алу үшін үй бұзылса, құлау қаупі төнсе, тұрғын емес мақсатқа ауыстырылса немесе тұруға жарамсыз болса, зардап шеккен үй шаруашылығына жайлылығы жақсартылған басқа тұрғын үй берілуі мүмкін. Күрделі жөндеу не қайта құру үшін сол елді мекендегі жарамды тұрғын үйге уақытша көшіру талап етілуі мүмкін; шарт жалғасады, көшу мен қайта оралу шығындарын жалға беруші көтереді, ал көрсетілген қағида бойынша уақытша тұрған кезде жалдау ақысы мен коммуналдық төлем алынбайды. Жеке меншік иесінің үйі қоғамдық қажет үшін бұзылса, оған баламалы әрі жайлылығы жақсартылған жеке үй немесе өтем берілуі мүмкін. Мемлекет басқаратын құрылыс тұрғын үй ұсынудың маңызды жолы болып қала береді. Ашхабадтағы Parahat-7 жоспары 2024–2026 жылдары салынатын тоғыз қабатты 20 ғимарат пен жоспарланған 864 отбасыны қамтиды, бірақ қолда бар мәлімет қолжетімділік пен баға шарттарын анықтамайды. 2024 жылғы Омбудсмен есебінде жетім баланың өтінішіне қатысты тұрғын үй құқығын қараудағы қате және құрылыс шарты туралы шағым тіркелген. Бұл жазба іске асыру мен шағым қарауға назар аудару керегін көрсетеді, бірақ мұндай мәселелердің қаншалықты жиі болатынын өлшемейді. Сондықтан тұрғын үй таңдағанда нақты елді мекенді, шартты, тіркеу мәртебесін, меншік тізіліміндегі жазбаларды және жауапты органды тексеру қажет.
Түрікменстандағы тұрғын үй
Түрікменстандағы тұрғын үйге жеке үйлер, қалалық пәтерлер, жатақханалар және мемлекеттік не ведомстволық тұрғын үй қорындағы баспаналар кіреді. Тұрғын үйді сатып алу, салу, мұраға алу, айырбастау, жалға алу, мемлекеттен алу, жекешелендіру, ипотека немесе үлестік құрылыс арқылы иеленуге болады. Қолжетімділік, тіркеу, шығын және құқықтар тұрғын үй түріне, елді мекенге және жауапты органға байланысты.
Tip
Тұрғын үйді құқықтық қауіпсіздік, қолжетімділік талаптары, инфрақұрылым, төлем міндеттері және алу мерзімін салыстырып таңдаңыз. Ақша төлемей, қоныстанбай немесе құрылыс бастамай тұрып меншік құжатын, тіркеуді, шарт талаптарын және жауапты органдарды жазбаша тексеріңіз. Мемлекеттік тұрғын үй мен жекешелендіру талаптары анық болса пайдалы болуы мүмкін, бірақ кезек, ерекшеліктер мен іске асыру мәселелеріне қатысты дәлелді қадағалау қажет.