Nikoh ikkala tomonning erkin va o‘zaro roziligini talab qiladi hamda ZAGS — fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish idorasida ro‘yxatga olinadi. Nikohning odatiy eng kam yoshi 18; vasiylik va homiylik idoralari istisno tariqasida uni ko‘pi bilan bir yilga kamaytirishi mumkin. Avval ro‘yxatdan o‘tgan nikoh, to‘g‘ri chiziqdagi qarindoshlik, aka-uka yoki opa-singillik munosabatlari va farzandlikka olish munosabati nikoh taqiqlariga kiradi. Tug‘ilish, nikoh, ajralish, farzandlikka olish, otalikni belgilash, ism o‘zgarishi va o‘lim ZAGS orqali qayd etiladi. Ota-onalar odatda tug‘ilishni bir oy ichida ro‘yxatdan o‘tkazadi; besh yoshgacha bo‘lgan bolalarning 99,9 foizi ro‘yxatdan o‘tgan deb xabar qilingan. Tug‘ilish nafaqasi va uch yoshgacha bolani parvarishlash uchun oylik nafaqa ro‘yxatga olish va erta parvarishdan foydalanishni qo‘llab-quvvatlaydi; 2024-yil uchun xabar qilingan tug‘ilish nafaqasi 306 TMT edi, ammo 2026-yil uchun to‘liq amaldagi tarif tasdiqlanmagan. Ota-onalar farzandlarini tarbiyalash va rivojlantirish, umumiy ta’lim berish, bolaning eng yaxshi manfaatlari va fikrini hisobga olish bo‘yicha teng huquq va majburiyatlarga ega. Jismoniy jazo, tahqirlash, qo‘rqitish va shafqatsiz yoki kamsituvchi munosabat taqiqlanadi. Ota-onalar ajrashgandan keyin yoki ulardan biri chet elda yashaganda ham bola oilaviy hayot, ota-ona parvarishi va har ikki ota-ona hamda yaqin qarindoshlar bilan aloqada bo‘lish huquqini saqlaydi. Ota-onalar bolaning yashash joyi va uchrashuv tartibini kelishib olishi mumkin; kelishuv bo‘lmasa, sud bolaning eng yaxshi manfaatlari, munosabatlari, aka-uka yoki opa-singillari hamda parvarish va rivojlanish sharoitlariga qarab qaror qiladi. Umumiy voyaga yetmagan bolalar yoki qaramog‘idagi voyaga yetgan bolalar bo‘lmagan, mulk yoki ta’minot bo‘yicha nizo kelib chiqmagan va ikki tomon rozi bo‘lgan hollarda ZAGS orqali ajralish mumkin; ma’muriy jarayon kamida ikki oy davom etadi va uch oygacha cho‘zilishi mumkin. Umumiy bolalar, kelishmovchilik, mulk yoki ta’minot nizosi, yuridik vakillik yoki ZAGSning rad javobi bo‘lsa, ajralishni sud ko‘rib chiqadi; sud yashash joyi, ta’minot va mulk masalalarini ham bir vaqtda hal qilishi mumkin. Ota-onalar voyaga yetmagan bolalarni, mehnatga layoqatsiz qaramog‘idagi voyaga yetgan bolalarni va 23 yoshgacha kunduzgi ta’lim oluvchilarni ta’minlaydi; oylik tavsiya ulushlari bitta bola uchun daromadning to‘rtdan biri, ikki bola uchun uchdan biri, uch va undan ko‘p bola uchun yarmi, daromad muntazam bo‘lmasa esa qat’iy summa bo‘lishi mumkin. Bolalar ham mehnatga layoqatsiz ota-onani ta’minlash bo‘yicha rasmiy majburiyatga ega; aka-uka va opa-singillar, bobo-buvilar, nabiralar, tarbiyalovchi ota-onalar, o‘gay ota-onalar va bolalar o‘rtasida ham kengroq majburiyatlar yuzaga kelishi mumkin. Yetti yoshgacha bolalar va sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslarga vasiylik, odatda yetti yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar hamda muomala layoqati cheklangan shaxslarga esa homiylik belgilanadi. Ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar avval farzandlikka olish, vasiylik yoki homiylik orqali oilaga joylashtirilishi kerak; muassasaga joylashtirish keyinroq ko‘rib chiqiladi. 2023-yilda qariyb 6 000 bola internat muassasalarida bo‘lgan, ularning ko‘pchiligi nogironligi bor bolalar; internatdagi bolalarning qariyb 87 foizida nogironlik bo‘lgan. 2023-yil oxirida 26 522 nafar nogironligi bor bola qayd etilgan, uch yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan bunday bolalarning yarmidan ko‘pi ta’lim muassasasiga bormagan. Oilani qo‘llab-quvvatlash va erta aralashuv xizmatlari siyosiy ustuvorliklar hisoblanadi, lekin ulardan foydalanish hudud va imkoniyatga bog‘liq. Oilani himoya qilish bir markaziy bolalarni himoya qilish idorasiga emas, vasiylik va homiylik organlari, Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiya, tibbiy-pedagogik komissiya, vazirliklar va mahalliy häkimlar kabi bir necha idoraga yuklatilgan. 2024-yilda 18 ta etrapda 45 nafar ijtimoiy ish mutaxassisi ishlagan; jamoaga asoslangan xizmatlar mamlakatning faqat ayrim qismlarini va murakkab ehtiyojli zaif aholining oz qismini qamrab olgan. Tenglik qoidalari nikoh va oilaviy hayotda teng huquqlarni himoya qilib, oiladagi jismoniy va ruhiy zo‘ravonlikni taqiqlaydi, biroq amaldagi Jinoyat kodeksida “oiladagi zo‘ravonlik” deb nomlangan alohida jinoyat mavjud emas. Shu sababli himoya umumiy jinoiy normalar, oilaviy huquq choralari hamda ota-onalik huquqlarini cheklash yoki bekor qilish imkoniyatlariga tayanadi. Ixtisoslashgan, mamlakat bo‘ylab ishlaydigan oilaviy zo‘ravonlik boshpanalari tizimi bevosita tasdiqlanmagan. Mavjud so‘rovlar oldingi yil davomida 18–59 yoshdagi ayollarning 5,4 foizi sherik zo‘ravonligiga duch kelgani va 1–14 yoshdagi bolalarning 69 foizi jismoniy jazolash yoki ruhiy tajovuzni boshdan kechirganini ko‘rsatadi. Parvarish ishi kuchli ravishda onalar bilan bog‘langan: 89 foiz ona ta’limni qo‘llab-quvvatlashning asosiy kishisi deb ko‘rsatilgan, otani ko‘rsatganlar 41 foiz; bolalarning atigi 14,8 foizida otalar o‘qishga yordam bergan. Tartiblar milliy, amalga oshirish esa ko‘pincha etrap, velayat va mahalliy häkim tuzilmalari orqali bajariladi. Ro‘yxatga olish, sud, notarial harakatlar, farzandlikka olish va ijtimoiy xizmatlar uchun to‘lovlarning yagona ishonchli jamlangan 2026-yil jadvali yo‘q; hujjat topshirishdan oldin mas’ul idoradan amaldagi summani so‘rang.
Türkmenistonda oila
Türkmenistonda oilaviy hayot nikoh, ota-onalik, parvarish, moliyaviy ta’minot, ajralish hamda bolalar va qaramog‘idagilarni himoya qilishni qamrab oladi. 0–17 yoshdagi bolalar aholining 34,9 foizini tashkil qiladi; ularning 99,85 foizi xususiy uy xo‘jaliklarida yashaydi. Rasmiy oilaviy tartiblar bor, ammo ijtimoiy yordam va bolalarni himoya qilish xizmatlari mamlakat bo‘ylab bir xil emas.
Tip
Oilaviy masalaga mos eng sodda rasmiy tartibdan foydalaning va ro‘yxatga olishlar, kelishuvlar, to‘lovlar hamda qarorlarning yozma dalillarini saqlang. Ayniqsa xizmatlar hududga qarab farq qilsa, bolaning xavfsizligi, barqaror parvarishi va ijro etilishi mumkin bo‘lgan ta’minot norasmiy va’dalardan ustun bo‘lishi kerak. Hujjat topshirishdan oldin amaldagi to‘lovlar, nafaqalar va mahalliy aloqalarni tekshiring.