Ji bo zewacê razîbûna azad û hevbeş a herdu hevjînan pêwîst e û zewac ji aliyê ZAGS, nivîsgeha tomarkirina medenî, ve tê tomarkirin. Temenê asayî yê herî kêm ji bo zewacê 18 sal e; saziyên welîtiya qanûnî û berpirsiyariya zarokan dikarin bi îstîsna herî zêde yek sal kêm bikin. Zewaca tomarkirî ya heyî, xizmtiya xêza rasterast, têkiliya xwişk û bira û têkiliya ji ber pejirandina zarokê ji qedexeyên zewacê ne. Jidayikbûn, zewac, hevjînberdan, pejirandina zarok, bavbûn, guhertina nav û mirin bi rêya ZAGS tên tomarkirin. Dêûbav bi gelemperî di nav mehekê de jidayikbûna zarok tomar dikin; 99.9% ji zarokên bin pênc salî tên ragihandin ku tomarkirî ne. Alîkariya jidayikbûnê û alîkariya mehane ya lênêrîna zarok heta sê saliyê piştgiriyê didin tomarkirin û lênêrîna destpêkê; mîqdara ragihandî ya alîkariya jidayikbûnê ya 2024, 306 TMT bû, lê bihayê tevahî yê heyî ya 2026 nehatiye piştrastkirin. Dêûbav ji bo mezinbûn û pêşvebirina zarokên xwe maf û erkên wekhev hene, perwerdeya giştî peyda dikin û berjewendî û nêrînên zarokê li ber çavan digirin. Lêdan, biçûkxistin, tirsandin û muameleya zordar an biçûkxîner ne destûr e. Zarok piştî veqetînê an jiyana dêûbavê li derveyî welêt mafê jiyana malbatê, lênêrîna dêûbavan û têkiliyê bi herdu dêûbav û xizmên nêz re diparêze. Dêûbav dikarin li ser cihê niştecihbûna zarok û rêgezên têkiliyê li hev bikin; wekî din, dadgeh li gorî berjewendiyên zarok, têkiliyên wê, xwişk û birayên wê û şertên lênêrîn û pêşketinê biryarê dide. Hevjînberdana bi rêya ZAGS bi razîbûna hevbeş gengaz e dema ku zarokên biçûk ên hevpar an zarokên mezin ên girêdayî tune bin û nakokiya mal û debara jiyanê jî tune be; pêvajoya îdarî herî kêm du mehan e û dikare bigihîje sê mehan. Dadgeh bi hevjînberdana ku zarokên hevpar, nerazîbûn, nakokiya mal an debara jiyanê, nûneriya qanûnî an redkirina ZAGS tê de be re mijûl dibe û dikare di heman demê de li ser niştecihbûn, piştgirî û malê jî biryar bide. Dêûbav piştgiriya zarokên biçûk, zarokên mezin ên girêdayî yên nekar, û xwendekarên tam-dem heta 23 saliyê dikin; rêjeyên rêber 25% dahatê ji bo yek zarok, yek ji sê ji bo du zarok û nîv ji bo sê an zêdetir zarokan in, lê dema dahat neyekser be mîqdarên sabît gengaz in. Zarok jî erkê fermî yê piştgiriya dêûbavên nikar hene; erkên firehtir dikarin xwişk û bira, dapîr û bapîr, nevî, dêûbavên xwedîkirinê, dêûbavên zewacî û zarokan girêdayî bikin. Welîtiya qanûnî ji bo zarokên bin heft salî û kesên ku di qanûnê de bêkapasîte hatine ragihandin e; berpirsiyariya welîtiyê bi gelemperî ji heft heta 18 saliyê û ji bo kesên ku kapasîteya wan sînorkirî ye tê sepandin. Zarokên bê lênêrîna dêûbav divê pêşî di malbatekê de bi pejirandina zarok, welîtiya qanûnî an berpirsiyariya welîtiyê werin bicihkirin; cihkirina saziyî paşê tê nirxandin. Nêzî 6,000 zarok di 2023 de di lênêrîna niştecîh de bûn, gelek ji wan xwedî astengiyê bûn; nêzî 87% ji wan zarokên xwedî astengiyê bûn. Di dawiya 2023 de 26,522 zarokên xwedî astengiyê hebûn û ji nîvê zêdetir zarokên 3 heta 17 salî yên xwedî astengiyê beşdarî saziyeke perwerdeyê nedibûn. Xizmetên piştgiriya malbatê û destpêkirina zû pêşîniyên siyaseta giştî ne, lê gihîştin li gorî herêm û kapasîteyê diguhere. Parastina malbatê ji aliyê gelek saziyan ve tê kirin, ne tenê desthilateke navendî ya parastina zarokan; di nav de saziyên welîtiya qanûnî û berpirsiyariya welîtiyê, Komîsyona Zarokan, komîsyona bijîşkî-pedagojîk, wezaret û häkîmên herêmî hene. Di 2024 de 45 pisporên karê civakî li 18 etrapan dixebitîn; xizmetên civakî yên civatê tenê beşek welêt û hindikahiyek ji kesên xizan ên xwedî hewcedariyên tevlihev digirtin. Rêgezên wekheviyê mafên wekhev di zewac û jiyana malbatê de diparêzin û tundiya fizîkî û derûnî ya malbatê qedexe dikin, lê di Qanûna Cezayî ya heyî de sûcekî cuda bi navê tundiya navmalî nayê nîşandan. Ji ber vê yekê parastin xwe dispêre rêgezên giştî yên sûc, tedbîrên qanûna malbatê û sînorkirin an rakirina mafên dêûbavtiyê. Pergala penabergehên taybet ên tundiya navmalî ya neteweyî û ku rasterast hate belgekirin tune ye. Anketên peyda tundiya hevjînê ji bo 5.4% jinên 18 heta 59 salî di sala berê de û cezakirina fîzîkî an zordariya derûnî ji bo 69% zarokên yek heta 14 salî ragihandin. Karê lênêrînê bi giranî bi dayikan ve tê girêdan: 89% dayik wekî kesê sereke yê piştgiriya perwerdeyê destnîşan kirin, li hemberî 41% ku bav destnîşan kirin; tenê bavên 14.8% zarokan di hînkirinê de alîkar bûn. Prosedur di asta neteweyî de ne, lê sepandin bi gelemperî saziyên etrap, velayat û häkîmên herêmî digire nav xwe. Ji bo tomarkirin, dadgeh, kiryarên noterî, pejirandina zarok û xizmetên civakî tabloyeke yekgirtî û pêbawer a 2026 ya xercan tune ye; ji ber vê yekê divê nivîsgeha berpirsiyar berî serlêdanê mîqdara heyî piştrast bike.
Malbat li Türkmenistanê
Jiyana malbatê li Türkmenistanê zewac, dêûbavbûn, lênêrîn, piştgiriya darayî, veqetîn û parastina zarok û xizmên girêdayî dihewîne. Zarokên 0 heta 17 salî 34.9% ji nifûsê ne û 99.85% di malên taybet de dijîn. Prosedurên fermî yên malbatê hene, lê xizmetên piştgiriya civakî û parastina zarokan li welêt ne yekreng in.
Şîret
Rêya fermî ya herî hêsan ku li gorî mijara malbatê ye bikar bînin û delîlên nivîskî yên tomarkirin, peyman, dayîn û biryaran biparêzin. Ewlehiya zarok, lênêrîna aram û piştgiriya ku dikare were sepandin pêşîniyê ne, bi taybetî dema ku xizmet li herêman diguhere. Berî pêşkêşkirina belgeyan xerc, alîkarî û têkiliyên herêmî yên heyî piştrast bikin.