Turkmanistonda kundalik hamjihatlikning asosiy tartibini milliy qonunchilik belgilaydi, ammo viloyat va shahar häkimiýet organlarida qonunlarning ijrosi farq qilishi mumkin. Mahallalar kesimidagi ishonchli taqqoslashlar cheklangan. Gengesh etrap shaharlari, aholi punktlari va gengeshliklarda faoliyat yuritadi. Aholi turar joy majmuasi, xiyobon, ko‘cha yoki ko‘p qavatli uy uchun hududiy jamoatchilik o‘zini o‘zi boshqaruvini taklif qilishi, yig‘ilish o‘tkazishi va ochiq ko‘pchilik ovozi bilan haq olmaydigan rahbar saylashi mumkin. Ro‘yxatga olish Gengesh yoki mahalliy ijroiya organida amalga oshiriladi. Gengesh a’zolari besh yil muddatga saylanadi. Ularning vazifalariga mahalliy rivojlanish, budjet va mulk, fuqarolar murojaatlari, jamoat tartibi, ijtimoiy yordam, kommunal xizmatlar va qabristonlar kiradi. Aholi obodonlashtirish yoki ijtimoiy ehtiyojlar uchun ixtiyoriy uyma-uy mablag‘ yig‘imlarini ham tashkil qilishi va jamoatchilik nazoratini so‘rab murojaat qilishi mumkin, biroq bu organlar sud nizolarini hal qilmaydi. To‘y va marosimlar bo‘yicha tavsiyalar ham mahalliy darajada berilishi mumkin. Ommaviy tadbirlar to‘g‘risidagi qonun ommaviy tadbirlarni tartibga soladi. Tashkilotchilar, odatda, tadbirdan 10–15 kun oldin mahalliy ijroiya organiga yozma xabarnoma beradi. Mahalliy organlar ruxsat etilgan joylarni belgilaydi, tadbirlar esa odatda soat 7:00 dan 22:00 gacha o‘tkaziladi. Guruh piketi uch kungacha davom etishi mumkin, yakka piket uchun esa ko‘rsatilgan qoidalarga binoan oldindan xabarnoma talab qilinmaydi. Tashkilotchi voyaga yetgan rezident yoki ro‘yxatdan o‘tgan tashkilot bo‘lishi va tartib hamda xavfsizlik uchun javob berishi kerak. Ishtirokchilar spirtli ichimlik olib kelishi, transport harakatiga to‘sqinlik qilishi yoki mulk yoxud madaniy obyektlarga zarar yetkazishi mumkin emas. Tashkilotchilar va ishtirokchilar tadbirni o‘z mablag‘lari hisobidan moliyalashtiradi; xorijdan mablag‘ olish taqiqlangan. Qoidabuzarlik ogohlantirish, jarima yoki 10 kungacha ma’muriy qamoqqa, takroriy qoidabuzarlik esa 15 kungacha ma’muriy qamoqqa olib kelishi mumkin. Turkmaniston dunyoviy davlatdir. Qonun istalgan dinga e’tiqod qilish yoki hech bir dinga e’tiqod qilmaslik erkinligini tan oladi va majburlashni taqiqlaydi; chet elliklar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga ham rasman teng munosabat kafolatlanadi. Diniy tashkilotlar tegishli komissiya ko‘rigidan keyin Adalat vazirligi orqali ro‘yxatdan o‘tadi. Ariza uchun, odatda, ustav, ta’sischilar haqidagi ma’lumotlar, yuridik manzil va ro‘yxatdan o‘tkazish yig‘imi talab qilinadi. Qaror, odatda, bir oy ichida, ekspertiza zarur bo‘lsa esa uch oygacha muddatda qabul qilinadi. Ro‘yxatdan o‘tmagan diniy faoliyat taqiqlangan. CERD hisobotlarida ma’muriy to‘siqlar, rus tilidan boshqa ozchilik tillaridagi maktab va materiallarning cheklanganligi, 2022-yilgi aholini ro‘yxatga olishdan keyingi etnik tarkib haqidagi ochiq ma’lumotlarning to‘liq emasligi hamda ozchiliklarning vakilligi cheklangani qayd etilgan. Davlat tili — turkman tili, rus tili esa millatlararo muloqotda keng qo‘llanadi. Odatda propiska deb ataladigan yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish qoidalari va harakatlanish cheklovlari qochqinlar hamda fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar uchun qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Jamoat birlashmalari — mahalliy, hududiy, milliy yoki xalqaro miqyosda faoliyat yuritishi mumkin bo‘lgan ixtiyoriy, o‘zini o‘zi boshqaradigan notijorat tashkilotlardir. Ro‘yxatdan o‘tish uchun ta’sischilar, ustav, ta’sis yig‘ilishi bayonnomasi, yuridik manzil va yig‘im talab qilinadi; jarayon Adalat vazirligi orqali amalga oshiriladi. Ro‘yxatdan o‘tmagan birlashmalar taqiqlangan; davlat nazorati ogohlantirishdan keyin sud orqali ularning faoliyatini olti oygacha to‘xtatishga olib kelishi mumkin. Ko‘ngillilar to‘g‘risidagi qonun ro‘yxatdan o‘tgan ko‘ngillilar tashkilotlari va dasturlarini tan oladi. Rasmiy manbalarda qayd etilgan uyushgan ishtirok shakllariga xotin-qizlar, yoshlar va kasaba uyushmalari tashkilotlari hamda Qizil Yarim Oy kiradi, mustaqil fuqarolik maydoni esa cheklanganligicha qolmoqda. Rasmiy tartib-taomillarga umumiy muqobil bo‘ladigan, bevosita dalillar bilan tasdiqlangan xolis mahalla mediatsiyasi organi mavjud emas. Gengesh murojaatni qabul qilishi, jamoatchilik nazoratini o‘tkazishi va vakolatli organdan chora ko‘rishni so‘rashi mumkin. Shikoyatni yuqori turuvchi organga, prokuraturaga yoki sudga ham berish mumkin. Ma’muriy huquqbuzarlik bo‘yicha sudga da’vo, odatda, huquqbuzarlik haqida xabar topilgan kundan boshlab bir yil ichida beriladi; harakatni rad etish yoki bajarmaslik yuzasidan esa uch oylik muddat amal qiladi. Sud ko‘rib chiqishi o‘n kun deb belgilangan. Ombudsman davlat va mahalliy organlar, korxonalar hamda xususiy sektor subyektlariga oid imzolangan shikoyatlarni fuqarolar, chet elliklar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslardan qabul qiladi. Ombudsmanga murojaat qilish sudga murojaat etishga to‘sqinlik qilmaydi va davlat boji olinmaydi. Bevosita tartibsizlik yoki jamoat tartibiga tahdid bo‘lsa, politsiya yoki Ichki ishlar vazirligining boshqa kanallariga murojaat qilish kerak. Ko‘p qavatli uylarda mulkdorlar umumiy mulkni jamoatchilik o‘zini o‘zi boshqaruvi asosida boshqarish uchun турарищe собственников жилых помещений — turar joy mulkdorlari shirkatini tuzishi mumkin. Har bir mulkdor umumiy mulkdan o‘z ulushiga muvofiq foydalanishi va uni saqlash, ta’mirlash hamda boshqarish xarajatlariga mutanosib hissa qo‘shishi mumkin. Aholi qo‘shnilarning huquqlarini, yong‘in xavfsizligi, sanitariya va ekologiya qoidalarini hurmat qilishi shart. Uy qoidalari, to‘lov miqdori va muddatlarini umumiy yig‘ilish mahalliy darajada belgilaydi. Oilaga aloqador bo‘lmagan umumiy yashash tizimi yoki mahalla mediatsiyasining alohida muqobili butun mamlakat bo‘yicha mavjudligini tasdiqlovchi bevosita dalil yo‘q. Rasmiy veb-saytlar va Yagona portal xavfsiz kirish, elektron murojaat va shikoyat yuborish imkonini beradi. Internet qoidalari xabar yuboruvchiga javobgarlik yuklaydi, tegishli hollarda internet nashrlarini ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qiladi va operatorlarga foydalanuvchi hamda xizmat ma’lumotlarini kamida 12 oy saqlash, sud yoki huquqni muhofaza qiluvchi organ so‘roviga binoan oshkor etish imkonini beradi. So‘nggi xalqaro hisobotlarda internet va telekommunikatsiya cheklovlari, jumladan VPN’larni bloklash yoki uzib qo‘yishga oid da’volar bayon qilingan. Shu sababli onlayn fuqarolik muloqotida, vakolatli organga nomi ko‘rsatilgan holda yuborilgan rasmiy yozma shikoyatga qaraganda, huquqiy va amaliy noaniqlik ko‘proq.
Turkmanistonda birgalikda yashash
Turkmanistonda birgalikda yashashga mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish, jamoat joylaridagi qoidalar, diniy va etnik huquqlar, shikoyat qilish yo‘llari hamda umumiy mulk bo‘yicha majburiyatlar ta’sir qiladi. Gengesh — kommunal xizmatlar, jamoat tartibi, ijtimoiy yordam va mahalliy murojaatlar kabi masalalarni muvofiqlashtiradigan mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organi; u sudlar yoki boshqa vakolatli idoralarning o‘rnini bosmaydi. Jamoat birlashmalari va diniy tashkilotlar, odatda, ro‘yxatdan o‘tishi kerak; ommaviy tadbirlarda esa xabarnoma, joy va xulq-atvor qoidalariga rioya qilinadi. Internetdan foydalanish va onlayn muloqot huquqiy nazorat hamda xabar qilingan cheklovlarga bo‘ysungani sababli raqamli fuqarolik muloqotining shaffofligi cheklangan.
Tip
Muammoning turiga qarab murojaat yo‘lini tanlang: muvofiqlashtirish uchun mahalliy o‘zini o‘zi boshqaruvdan, huquqlar buzilganda rasmiy shikoyat kanallaridan, bevosita tartibsizlikda esa politsiyadan foydalaning. Ro‘yxatdan o‘tish, tadbir xabarnomalari, uy bo‘yicha qarorlar va raqamli muloqotni alohida rioya talablari sifatida ko‘rib chiqing. Mahalliy ijro farq qilishi va norasmiy kelishuvlar rasmiy tartiblarni almashtirmasligi mumkinligi uchun yozma qaydlarni saqlang.