یاسای نیشتمانی چوارچێوەی سەرەکیی هاوژیانیی ڕۆژانە لە تورکمنستان دابین دەکات، هەرچەندە ھەکیمایەتیی ڤیلايەت و شار لە جێبەجێکردندا جیاوازییان هەبێت. بەراوردی باوەڕپێکراو لە ئاستی گەڕەکدا سنووردارە. گێنگێش لە شارۆچکەکانی ئەترەپ، گوند و گێنگێشلیک کار دەکات. دانیشتووان دەتوانن پێشنیاری خۆبەڕێوەبردنی گشتیی ناوچەیی بۆ کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوون، ئۆتۆمبێلڕێ، شەقام یان بلۆکی خانووبەرە بکەن، کۆبوونەوە ساز بکەن و بە دەنگدانی ئاشکرا و زۆرینە سەرکردەیەکی بێمووچە هەڵبژێرن. تۆمارکردن لە گێنگێش یان دەسەڵاتی جێبەجێکاریی خۆجێیی دەکرێت. ئەندامانی گێنگێش بۆ ماوەی پێنج ساڵ هەڵدەبژێردرێن. ئەرکەکانیان گەشەپێدانی خۆجێیی، بودجە و موڵک، داواکاریی هاوڵاتیان، ڕێکوپێکی گشتی، پشتیوانیی کۆمەڵایەتی، خزمەتگوزارییە گشتییەکان و گۆڕستانەکان دەگرێتەوە. دانیشتووان هەروەها دەتوانن بۆ جوانکاری یان پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکان کۆکردنەوەی خۆبەخشانەی ماڵان ڕێکبخەن و داوای چاودێریی گشتی پێشکەش بکەن، بەڵام ئەم دەزگایانە ناکۆکیی دادگایی یەکلایی ناکەنەوە. ڕاسپاردەی پەیوەندیدار بە هاوسەرگیری و بۆنەکانیش لە ئاستی خۆجێیی دەکرێت دەرچێت. بۆنە گشتییەکان بە یاسای بۆنە گشتییەکان ڕێکدەخرێن. ڕێکخەران بە گشتی دەسەڵاتی جێبەجێکاریی خۆجێیی بە نووسراوە لە ١٠ تا ١٥ ڕۆژ پێش بۆنەکە ئاگادار دەکەنەوە. دەسەڵاتە خۆجێییەکان شوێنە ڕێگەپێدراوەکان دیاری دەکەن و بۆنەکان بە ئاسایی لە نێوان ٧:٠٠ی بەیانی تا ٢٢:٠٠ی شەو ئەنجام دەدرێن. پیکێتی گرووپی دەتوانێت تا سێ ڕۆژ بەردەوام بێت، لە کاتێکدا پیکێتی تاکەکەسی بە پێی ڕێساکانی باسکراو پێویستی بە ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە نییە. ڕێکخەر دەبێت دانیشتووی گەورەساڵ یان ڕێکخراوێکی تۆمارکراو بێت و بەرپرسیارێتیی ڕێکوپێک و سەلامەتی بگرێتە ئەستۆ. بەشداربووان ناتوانن مەشرووباتی کحولی بهێنن، هاتوچۆ ڕابگرن یان زیان بە موڵک و شوێنە کولتوورییەکان بگەیەنن. ڕێکخەر و بەشداربووان خەرجیی بۆنەکان لە پارەی خۆیان دەدەن؛ پارەی دەرەکی قەدەغەیە. پێشێلکارییەکان دەتوانن ببنە هۆی ئاگادارکردنەوە، سزای پارەیی یان دەستبەسەرکردنی کارگێڕی تا ١٠ ڕۆژ، یان تا ١٥ ڕۆژ بۆ پێشێلکاریی دووبارە. تورکمنستان دەوڵەتێکی سێکولارە. یاسا ئازادیی باوەڕهێنان بە هەر ئایینێک یان هیچ ئایینێک ناناسێنێت و زۆرکردن قەدەغە دەکات، لە کاتێکدا بیانیان و کەسانی بێتابعەیت بە فەرمی مافی مامەڵەی یەکسانیان هەیە. ڕێکخراوە ئایینییەکان دوای پشکنینی کۆمسیۆنی پەیوەندیدار، لە ڕێگەی وەزارەتی عەدالەت تۆمار دەکرێن. داواکارییەکە بە ئاسایی پێویستی بە بنەڕەتنامە، زانیاریی دامەزرێنەران، ناونیشانی یاسایی و کرێی تۆمارکردن هەیە. بڕیار بە گشتی لە ماوەی یەک مانگدا دەدرێت، یان ئەگەر پشکنینی پسپۆڕی پێویست بێت تا سێ مانگ دەخایەنێت. چالاکیی ئایینیی تۆمارنەکراو قەدەغەیە. ڕاپۆرتی CERD ئاماژەی بە بەربەستە کارگێڕییەکان، کەمبوونی قوتابخانە و کەرەستەی زمانەکانی کەمینەکان بە جگە لە ڕووسی، ناتەواوی داتای گشتیی نەتەوەیی دوای سەرژمێریی ٢٠٢٢ و نوێنەرایەتیی سنوورداری کەمینەکان کردووە. تورکمنی زمانی دەوڵەتە، لە کاتێکدا ڕووسی هێشتا بە شێوەیەکی فراوان بۆ پەیوەندیی نێوان نەتەوەکان بەکاردێت. یاساکانی تۆمارکردنی نیشتەجێبوون کە بە شێوەی باو بە پڕۆپیسکا (propiska) ناسراون و سنووردارکردنی جووڵە دەتوانن سەختیی زیاتر بۆ پەنابەران و کەسانی بێتابعەیت دروست بکەن. کۆمەڵە گشتییەکان ڕێکخراوی خۆبەخشانە، خۆبەڕێوەبەر و بێقازانجن کە دەتوانن لە ئاستی خۆجێیی، ناوچەیی، نیشتمانی یان نێودەوڵەتیدا کار بکەن. تۆمارکردن پێویستی بە دامەزرێنەر، بنەڕەتنامە، کۆنووسی کۆبوونەوەی دامەزراندن، ناونیشانی یاسایی و کرێیەک لە ڕێگەی وەزارەتی عەدالەت هەیە. کۆمەڵە تۆمارنەکراوەکان قەدەغەن و چاودێریی دەوڵەت دەتوانێت دوای ئاگادارکردنەوە ببێتە هۆی ڕاگرتنی کارکردنیان بۆ ماوەی تا شەش مانگ بە بڕیاری دادگا. یاسای خۆبەخشانە ناسنامەی ڕێکخراو و بەرنامە خۆبەخشانە تۆمارکراوەکان دەناسێنێت. شێوە فەرمییە ڕاپۆرتکراوەکانی بەشداریی ڕێکخراو بریتین لە ڕێکخراوەکانی ژنان، گەنجان و یەکێتییەکانی کرێکاران و هێلالی سوور، لە کاتێکدا بۆشایی مەدەنیی سەربەخۆ سنووردارە. بەڵگەی ڕاستەوخۆ لەسەر دەزگایەکی بێلایەنی ئاشتکردنەوەی گەڕەک نییە کە وەک جێگرەوەیەکی گشتی بۆ ڕێکارە فەرمییەکان کار بکات. گێنگێش دەتوانێت داواکارییەک وەربگرێت، چاودێریی گشتی بکات و داوای هەنگاو لە دەسەڵاتێک بکات. هەروەها دەتوانرێت سکاڵا بۆ دەسەڵاتی باڵاتر، دادستانی یان دادگا بنێردرێت. داواکاریی دادگا دەربارەی پێشێلکارییەکی کارگێڕی بە گشتی ماوەیەکی ساڵێکی هەیە لە کاتی زانینی پێشێلکارییەکەوە، و ماوەی سێ مانگیش دوای ڕەتکردنەوە یان نەکردنی کردارێک هەیە؛ باس لەوە دەکرێت کە پێداچوونەوەی دادگا ١٠ ڕۆژ دەخایەنێت. ئۆمبۆدزمان سکاڵای واژۆکراو لە هاوڵاتیان، بیانیان و کەسانی بێتابعەیت وەردەگرێت کە پەیوەندی بە دەزگاکانی دەوڵەت و خۆجێیی، دامەزراوەکان و کەرتی تایبەتەوە هەبێت. سکاڵاکردن لای ئۆمبۆدزمان ڕێگری لە داواکاریی دادگا ناکات و هیچ کرێیەکی دەوڵەتی نییە. بێڕێکیی دەستبەجێ یان هەڕەشە بۆ ڕێکوپێکی گشتی دەبێت بخرێتە بەردەم پۆلیس یان ڕێگاکانی دیکەی وەزارەتی کاروباری ناوخۆ. لە بیناکانی شوقەدا، خاوەنەکان دەتوانن هاوپەیمانی خاوەنانی خانووبەرەی نیشتەجێبوون (товарищество собственников жилых помещений) پێکبهێنن بۆ بەڕێوەبردنی موڵکی هاوبەش بە بنەمای خۆبەڕێوەبردنی گشتی. هەر خاوەنێک دەتوانێت بە پێی بەشی خۆی موڵکی هاوبەش بەکاربهێنێت و بە پێی ڕێژەی بەشەکەی بەشداریی خەرجیی چاککردنەوە، چاکسازی و بەڕێوەبردن بکات. دانیشتووان دەبێت ڕێزی دراوسێیان بگرن و یاساکانی ئاگرکوژاندنەوە، تەندروستی و ژینگە بپارێزن. کۆبوونەوەی گشتی ڕێساکانی وردی بینا، بڕی پارەدان و کاتی پارەدان لە ئاستی خۆجێیی دادەنێت. بەڵگەی ڕاستەوخۆ لەسەر سیستەمێکی نیشتمانیی نیشتەجێبوونی هاوبەشی ناپەیوەندیدار بە خێزان، یان هاوتایەکی جیاوازی ئاشتکردنەوەی گەڕەک نییە. ماڵپەڕە فەرمییەکان و پۆرتاڵی یەکگرتوو دەستگەیشتنی پارێزراو، داواکاریی ئەلیکترۆنی و کارکردی ناردنی سکاڵا دابین دەکەن. یاساکانی ئینتەرنێت بەرپرسیارێتی دەخەنە ئەستۆی نێرەر، لە حاڵەتە پەیوەندیدارەکان تۆمارکردنی میدیای ئینتەرنێتی پێویست دەکەن و ڕێگە بە کارگێڕان دەدەن داتا و زانیاریی بەکارهێنەر و خزمەتگوزاری بۆ لانیکەم ١٢ مانگ بپارێزن و بە داواکاریی دادگا یان دەزگای جێبەجێکردنی یاسا بیخەنە بەردەست. ڕاپۆرتی نێودەوڵەتیی نوێتر سنووردارکردنی ئینتەرنێت و پەیوەندییە دوورەپەیوەندییەکانی باس کردووە، لەوانە تۆمەتی بلۆککردنی VPN یان بڕانی پەیوەندی. بۆیە بەشداریی هاوڵاتیان لەسەر هێڵ گومان و نادڵنیایی یاسایی و کرداریی زیاتر لە سکاڵای فەرمیی نووسراو بۆ دەسەڵاتێکی دیاریکراو لەخۆدەگرێت.
ژیان پێکەوە لە تورکمنستان
ژیان پێکەوە لە تورکمنستان بە خۆبەڕێوەبردنی خۆجێیی، یاساکانی شوێنی گشتی، مافە ئایینی و نەتەوەییەکان، ڕێگاکانی سکاڵا و ئەرکەکانی موڵکی هاوبەش دیاری دەکرێت. گێنگێش (Gengesh) دەزگایەکی خۆبەڕێوەبردنی خۆجێییە کە کاروباری وەک خزمەتگوزارییە گشتییەکان، ڕێکوپێکی گشتی، پشتیوانی کۆمەڵایەتی و داواکارییە خۆجێییەکان ڕێکدەخات؛ جێگەی دادگا یان دەسەڵاتەکانی دیکە ناگرێتەوە. کۆمەڵە گشتییەکان و ڕێکخراوە ئایینییەکان بە گشتی پێویستیان بە تۆمارکردن هەیە، لە کاتێکدا بۆ بۆنە گشتییەکان ڕێسای ئاگادارکردنەوە، شوێن و ڕەفتار جێبەجێ دەبێت. بەشداریی هاوڵاتیان لە ژیانی مەدەنیی دیجیتاڵدا ڕوونییەکی سنوورداری هەیە، چونکە دەستگەیشتن بە ئینتەرنێت و پەیوەندییە ئۆنلاینەکان کۆنترۆڵی یاسایی و سنووردارکردنی ڕاپۆرتکراویان بەسەردا جێبەجێ دەکرێت.
Şîret
بەپێی جۆری کێشەکە ڕێگای گونجاو هەڵبژێرە: بۆ هاوئاهەنگی خۆبەڕێوەبردنی خۆجێیی بەکاربهێنە، بۆ پێشێلکردنی مافەکان ڕێگای سکاڵای فەرمی، و بۆ بێڕێکیی دەستبەجێ ڕێگای پۆلیس. تۆمارکردن، ئاگادارکردنەوەی بۆنە، بڕیارەکانی بینا و پەیوەندیی دیجیتاڵ وەک پرسیاری جیاوازی پابەندبوون مامەڵەیان لەگەڵ بکە. تۆماری نووسراو بهێڵەوە، چونکە جێبەجێکردنی خۆجێیی دەتوانێت جیاواز بێت و ڕێککەوتنی نافەرمی جێگەی ڕێکاری فەرمی ناگرێتەوە.