Sheria za kazi nchini Tanzania

Tanzania Bara kimsingi hutumia Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, Sura ya 366, Toleo Lililorekebishwa la 2023, Sheria ya Taasisi za Kazi, Sura ya 300, Toleo Lililorekebishwa la 2019, na kanuni zinazosimamiwa kupitia Ofisi ya Waziri Mkuu inayohusika na Kazi, Ajira na Mahusiano. Kamishna wa Kazi, Tume ya Usuluhishi na Uamuzi, Mahakama ya Kazi, Mamlaka ya Usalama na Afya Kazini, Mfuko wa Fidia kwa Wafanyakazi na Mfuko wa Taifa wa Hifadhi ya Jamii hushughulikia sehemu tofauti za mfumo. Zanzibar hutumia Sheria ya Ajira Na. 11 ya 2005, Sheria ya Mahusiano Kazini Na. 1 ya 2005, Sheria ya Usalama na Afya Kazini Na. 8 ya 2005, Sheria ya Fidia kwa Wafanyakazi Na. 5 ya 2005 na sheria za hifadhi ya jamii za Zanzibar. Taasisi zake ni pamoja na Tume ya Kazi, Ofisi za Kazi, Kitengo cha Kushughulikia Migogoro, Mahakama ya Viwanda, Kurugenzi ya Usalama na Afya Kazini na Mfuko wa Hifadhi ya Jamii Zanzibar. Hakuna utaratibu mmoja wa ajira kwa Tanzania nzima: suala la Zanzibar lazima lifuate taasisi na sheria za Zanzibar, na kanuni ya Tanzania Bara haitumiki huko moja kwa moja. Kanuni za Tanzania Bara zinawahusu wafanyakazi, wakiwemo wafanyakazi wa utumishi wa umma, lakini zinawaondoa Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania, Jeshi la Polisi, Jeshi la Magereza, Jeshi la Kujenga Taifa, Jeshi la Zimamoto na Uokoaji na Idara ya Huduma za Uhamiaji. Vifungu vya 5 hadi 7 vya sheria za Tanzania Bara bado vinatumika kwa huduma hizo zilizotengwa. Kazi ya kulazimishwa imepigwa marufuku. Watoto walio chini ya miaka 14 hawawezi kufanya kazi, watoto wa miaka 14 hadi chini ya 18 wanaweza kufanya kazi nyepesi tu, na kazi hatarishi imepigwa marufuku kwa yeyote aliye chini ya miaka 18. Ulinzi dhidi ya ubaguzi unajumuisha rangi ya ngozi, uraia, kabila au asili, rangi, asili ya kitaifa, asili ya kijamii, maoni ya kisiasa, dini, jinsia, ujauzito, hali ya ndoa, wajibu wa kifamilia, ulemavu, VVU au UKIMWI, umri na hadhi ya maisha. Unyanyasaji huhesabika kuwa ubaguzi, na malipo sawa hutumika kwa kazi yenye thamani sawa. Mkataba wa ajira wa Tanzania Bara unaweza kuwa wa muda usiojulikana, wa muda maalum kwa wataalamu au wafanyakazi wa kada ya uongozi, au wa kazi maalum. Masharti ya mkataba wa maandishi hutumika kwa kazi inayofanywa ndani au nje ya Tanzania, isipokuwa kwa upekee finyu wa kazi inayodumu chini ya siku sita kwa mwezi. Hati hiyo kwa kawaida hutaja wahusika na mahali pa kuajiriwa, hufafanua kazi, tarehe ya kuanza, aina na muda wa mkataba, mahali pa kazi, saa za kazi, malipo na marupurupu. Mwajiri lazima aeleze masharti ikiwa mwajiriwa hawezi kuyaelewa kwa sababu inayokubalika, aandike mabadiliko, aweke bango la haki za wafanyakazi mahali pa kazi na ahifadhi rekodi za ajira kwa miaka mitano baada ya ajira kukoma. Muda wa kawaida wa kazi Tanzania Bara kwa ujumla una kikomo cha siku sita na saa 45 kwa wiki, saa tisa za kawaida kwa siku na kiwango cha juu cha jumla cha saa 12 kwa siku. Kazi ya ziada inahitaji makubaliano, kwa ujumla ina kikomo cha saa 50 kwa mzunguko wa wiki nne na lazima ilipwe angalau mara 1.5 ya mshahara wa msingi. Kazi ya usiku ni kazi kati ya saa 20:00 na 06:00 na huongezwa malipo ya angalau 5%. Mfanyakazi anapaswa kupata angalau dakika 60 za mapumziko baada ya kufanya kazi zaidi ya saa tano mfululizo, saa 12 za mapumziko ya kila siku na saa 24 za mapumziko ya kila wiki. Wajawazito, akina mama, wafanyakazi wasioweza kiafya kufanya kazi usiku na wafanyakazi walio chini ya miaka 18 wana masharti ya ziada. Kazi siku ya sikukuu ya umma hulipwa mara mbili ya mshahara wa msingi. Makubaliano ya pamoja yanaweza kukokotoa wastani wa hadi saa 40 za kawaida na saa 10 za ziada kwa wiki katika kipindi kisichozidi mwaka mmoja. Kwa ajira ya sekta binafsi Tanzania Bara, Amri ya Taasisi za Kazi (Kima cha Chini cha Mshahara kwa Sekta Binafsi) ya 2025, Tangazo la Serikali 605A, ilianza kutumika tarehe 1 Januari 2026 na kufuta amri ya 2022. Viwango vya chini vya mwezi kwa sekta vinajumuisha TZS 175,000 kwa kilimo cha mazao na mifugo, TZS 185,000 kwa misitu, TZS 300,000 kwa uvuvi, TZS 230,000 hadi TZS 250,000 kwa huduma za afya, TZS 289,000 kwa mawasiliano na vyombo vya habari, TZS 644,000 kwa mawasiliano ya simu, TZS 380,000 kwa vituo vya simu, TZS 80,000 hadi TZS 328,000 kwa kazi za nyumbani, TZS 195,000 hadi TZS 375,000 kwa hoteli, TZS 197,000 hadi TZS 292,000 kwa ulinzi, TZS 297,000 hadi TZS 765,900 kwa nishati, TZS 287,500 hadi TZS 498,000 kwa usafiri, TZS 398,500 hadi TZS 515,000 kwa ujenzi, TZS 333,500 hadi TZS 695,000 kwa uchimbaji madini, TZS 276,500 hadi TZS 300,700 kwa shule binafsi, TZS 200,500 kwa biashara, TZS 698,400 hadi TZS 733,000 kwa fedha, TZS 200,000 kwa kazi za viwandani, TZS 287,500 kwa michezo, sanaa, burudani na michezo ya kubahatisha, na TZS 188,500 kwa huduma za taka. Kiwango kisichotajwa ni TZS 175,000. Mkataba au makubaliano ya pamoja yanaweza kutoa masharti bora zaidi, na masharti yaliyopo yaliyo juu zaidi huhifadhiwa. Posho ya safari ya likizo hulipwa mara moja katika kipindi cha miaka miwili inapohusika, huku posho ya kujikimu na ya madereva wa malori kwa ujumla huamuliwa kwa makubaliano. Zanzibar ina mfumo wake wa mishahara. Kima cha chini cha mshahara kilichotangazwa kwa sasa ni TZS 300,000 kwa mwezi, na tangazo rasmi la Ikulu linasema kitakuwa TZS 500,000 kwa mwezi kuanzia 2027. Viwango vya Tangazo la Serikali 605A la Tanzania Bara havitumiki Zanzibar moja kwa moja. Mishahara lazima ilipwe siku iliyokubaliwa kwa fedha taslimu, hundi au amana ya moja kwa moja, na mwajiriwa apokee hati ya malipo ya maandishi. Makato yanahitaji msingi katika sheria iliyoandikwa, makubaliano ya pamoja, uamuzi wa mshahara, uamuzi wa mahakama au usuluhishi, au ridhaa ya maandishi kuhusu deni. Kato la uharibifu lina kikomo cha robo ya malipo ya fedha taslimu. Likizo ya mwaka Tanzania Bara ni angalau siku 28 mfululizo katika kila mzunguko wa likizo wa miezi 12, ikijumuisha sikukuu za umma. Ugonjwa uliothibitishwa huruhusu hadi siku 126 katika mzunguko, kwa kawaida siku 63 kwa mshahara kamili zikifuatiwa na siku 63 kwa nusu mshahara. Likizo ya uzazi yenye malipo ni siku 84, au siku 100 kwa uzazi wa watoto wengi; siku 84 za ziada zinaweza kutumika ikiwa mtoto atafariki ndani ya mwaka mmoja, kwa kuzingatia kiwango cha juu cha vipindi vinne vya uzazi vyenye malipo. Mwajiriwa anayenyonyesha anaweza kupata hadi saa mbili kwa siku. Likizo ya baba yenye malipo ni siku tatu ndani ya siku saba baada ya kuzaliwa. Siku nne zenye malipo zinaweza kutumika mtoto, mwenzi, mzazi, babu au bibi, mjukuu au ndugu anapougua au kufariki. Ushahidi wa Zanzibar unaeleza siku 28 za kazi za likizo ya mwaka katika mzunguko wa miezi 12 na likizo ya uzazi ya siku 90 za kalenda, au siku 100 kwa watoto wengi; utekelezaji wa sasa na marekebisho yoyote vinapaswa kuthibitishwa eneo husika. Waajiri Tanzania Bara lazima wasajili wafanyakazi katika mpango wa bima ya afya kama inavyotakiwa na mfumo wa Bima ya Afya kwa Wote. Wajibu wa mahali pa kazi unajumuisha usajili na Mamlaka ya Usalama na Afya Kazini, tathmini ya hatari ya kila mwaka, sera ya usalama iliyoandikwa, ukaguzi wa kisheria, uchunguzi wa afya wa kustahili na wawakilishi wa usalama au mafunzo ya huduma ya kwanza inapohitajika. Mfuko wa Fidia kwa Wafanyakazi hutoa bima ya majeraha kazini, magonjwa yatokanayo na kazi na vifo kwa ajira za umma na binafsi Tanzania Bara. Mwajiri hujiandikisha na kuchangia 0.5% ya mishahara ghafi. Dai kwa ujumla lina muda wa mwisho wa miezi 12, na msaada wa matibabu unaweza kuendelea hadi miezi 24. Zanzibar, Kurugenzi ya Usalama na Afya Kazini na Sheria ya Fidia kwa Wafanyakazi hutekeleza majukumu yanayolingana chini ya sheria za Zanzibar. Mfuko wa Taifa wa Hifadhi ya Jamii huwafunika wafanyakazi wa sekta binafsi Tanzania Bara, waliojiajiri na baadhi ya wafanyakazi wa kigeni au wa mashirika ya kimataifa. Mchango wa jumla ni 20% ya mshahara, huku sehemu ya mfanyakazi ikiwa haizidi 10%, na mwajiri lazima atume ndani ya mwezi mmoja. Malipo ya kuchelewa yana adhabu ya 5% kwa mwezi. Zanzibar, mwajiri lazima ajiandikishe na Mfuko wa Hifadhi ya Jamii Zanzibar ndani ya siku 14, na mfanyakazi lazima asajiliwe ndani ya siku 14 baada ya mkataba. Michango kwa kawaida ni 13% kutoka kwa mwajiri na 7% kutoka kwa mfanyakazi, pamoja na mchango mwingine wa 1% wa Fidia unaolipwa na mwajiri ulioanzishwa kuanzia 2023, na kufanya jumla kuwa 21%. Malipo yanapaswa kufanywa kabla au ifikapo siku ya 15 baada ya mwisho wa mwezi. Mafao ya Zanzibar yanajumuisha majeraha, uzazi, ukosefu wa ajira, ulemavu, wategemezi na kustaafu. Wafanyakazi Tanzania Bara wanaweza kuunda au kujiunga na chama cha wafanyakazi na wanalindwa dhidi ya ubaguzi wa kupinga vyama. Chama kilichosajiliwa chenye wanachama wengi katika kitengo cha majadiliano huwa wakala pekee wa majadiliano. Mwajiri lazima akutane nacho ndani ya siku 30 na kujadiliana kwa nia njema. Makubaliano ya pamoja yaliyoandikwa huwafunga wafanyakazi katika kitengo kinachowakilishwa, wakiwemo wasio wanachama. Haki ya kugoma au kufungiwa kwa wafanyakazi hutegemea taratibu za kisheria. Huduma muhimu zinajumuisha maji na usafi wa mazingira, umeme, afya na huduma za maabara, zimamoto, udhibiti wa usafiri wa anga na usafiri wa anga wa kiraia, mawasiliano ya simu na usafiri unaohitajika. Kwa mgomo halali katika mgogoro wa maslahi, chama kwa kawaida hupitia upatanishi wa Tume, kura ya wengi na taarifa ya angalau saa 48; huduma muhimu pia zinahusisha masharti ya huduma za kiwango cha chini na Kamati ya Huduma Muhimu. Mgogoro Tanzania Bara kwa kawaida hupelekwa kwa Tume ya Usuluhishi na Uamuzi, nakala ikitolewa kwa upande mwingine. Mpatanishi kwa kawaida anatarajiwa kukamilisha upatanishi ndani ya siku 30, isipokuwa pande zikubaliane kwa maandishi kuongeza muda. Malalamiko ambayo hayajatatuliwa yanaweza kuendelea kwenye usuluhishi wa lazima au Mahakama ya Kazi chini ya kanuni husika. Msuluhishi anapaswa kutoa uamuzi ndani ya siku 30 baada ya kusikilizwa kwa shauri, na uamuzi huo ni wa lazima na unaweza kutekelezwa kama amri ya Mahakama ya Kazi. Upande unaweza kuomba mapitio ya Mahakama ya Kazi ndani ya wiki sita. Mahakama ya Kazi ina mamlaka ya kipekee kwa mambo yaliyopewa na inaweza kukataa malalamiko yasiyo ya dharura yanayoruka upatanishi unaohitajika. Zanzibar hutumia Tume ya Kazi, Ofisi za Kazi, Kitengo cha Kushughulikia Migogoro na Mahakama ya Viwanda. Mtu anaweza kufika kupitia mwajiriwa, chama cha wafanyakazi, wakili au mwakilishi binafsi. Hakuna orodha ya ada inayotumika kwa usawa kwa mashauri yote ya ajira Tanzania iliyotambuliwa kwa uhakika, kwa hiyo taasisi na aina ya kesi zinapaswa kuchunguzwa kabla ya kuwasilisha. Chini ya kanuni za Tanzania Bara, ulinzi dhidi ya kusitishwa kazi isivyo haki katika kifungu husika kwa ujumla huanza baada ya angalau miezi sita ya utumishi. Mwajiri lazima athibitishe sababu halali na kwamba sababu na utaratibu vyote vilikuwa vya haki. Sababu halali zinahusiana na mwenendo, uwezo, uhusiano kazini au mahitaji halisi ya kiutendaji. Ujauzito, ulemavu, ubaguzi, shughuli za chama cha wafanyakazi na kutumia haki halali za ajira si sababu za haki. Kupunguza wafanyakazi kunahitaji taarifa ya mapema, utoaji wa taarifa husika na mashauriano kuhusu kuepusha upotevu wa ajira, uteuzi, muda na kiinua mgongo. Suluhu zinaweza kujumuisha kurejeshwa kazini, kuajiriwa tena au fidia ya angalau malipo ya miezi 12. Taarifa ya kusitisha kwa ujumla ni siku saba mwezi wa kwanza, siku nne kwa wafanyakazi wa kulipwa kwa siku au wiki baada ya hapo, na siku 28 kwa wa kulipwa kwa mwezi. Mwajiri lazima atoe sababu na tarehe ya kusitishwa kwa maandishi au alipe badala ya taarifa. Kiinua mgongo kwa ujumla ni siku saba za mshahara wa msingi kwa kila mwaka kamili, hadi miaka kumi, baada ya angalau miezi 12 ya utumishi. Isipokuwa ni pamoja na kosa lenye haki, kukataa bila sababu ya msingi kazi mbadala inayofaa, kustaafu na kuisha kwa mkataba. Malipo ya mwisho yanaweza kujumuisha mishahara iliyokwisha patikana, likizo iliyokusanywa, malipo badala ya taarifa, kiinua mgongo na usafiri; mwajiriwa anapaswa kupewa cheti cha utumishi. Zanzibar pia inahitaji sababu halali inayohusiana na uwezo, mwenendo au mahitaji ya kiutendaji na utaratibu wa haki chini ya vifungu vya 110 hadi 112 vya Sheria yake ya Ajira. Tume ya Kazi, Kitengo cha Kushughulikia Migogoro na Mahakama ya Viwanda hushughulikia migogoro ya kusitisha ajira ya eneo hilo. Muda wa taarifa na kiasi cha kiinua mgongo cha Tanzania Bara havipaswi kuhamishiwa Zanzibar bila kukagua sheria na utaratibu wa sasa wa Zanzibar. Kazi isiyo rasmi ni sehemu ya mada hii tu pale ushahidi unapothibitisha uhusiano wa ajira; kuwepo kwa mpango wa kawaida wa kazi pekee hakuundi moja kwa moja utaratibu mmoja wa kisheria wa nchi nzima.