Азыркы Тажикстандын аймагы Борбор Азиянын тоолуу бөлүктөрү, оазистеги конуштар жана соода жолдору кесилишкен жерде жайгашкан. Байыркы согдилер шаарларды жана соода тармактарын өнүктүрүшкөн, ал эми Кушан империясы аймакты кеңири экономикалык жана диний тутумдар менен байланыштырган. Араб басып алуулары исламды алып келген, бирок жергиликтүү тилдер, үрп-адаттар жана мурдагы маданий салттар коомго таасир этүүнү уланткан. IX–X кылымдарда борбору болгон Саманий мамлекети тажик тарыхый эс тутумунда өзгөчө маанилүү, анткени анын бийлиги тушунда перс тили жана маданияты гүлдөгөн. Кийинки кылымдарда монгол басып алуулары, Тимурийлердин таасири жана Борбор Азиянын бир нече династиясынын бийлиги орун алган. XIX кылымда Россия империясы аймактын айрым бөлүктөрүнө көзөмөлүн кеңейткен. Советтик улуттук-аймактык бөлүштүрүү 1924-жылы Тажик Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасын, 1929-жылы Тажик Советтик Социалисттик Республикасын түзгөн. Совет бийлиги мамлекеттик башкаруудагы билим берүүнү, өнөр жай жана айыл чарба программаларын, жаңы административдик чек араларды жана диний мекемелерге коюлган чектөөлөрдү киргизген; ошол эле учурда шаардашууну жана сабаттуулуктун жайылышын да шарттаган. Тажикстан 1991-жылы көз карандысыздыгын жарыялаган. Саясий жана аймактык чыңалуу 1992–1997-жылдардагы жарандык согушка айланган. Тынчтык келишими негизги куралдуу жаңжалды токтотуп, бийликти бөлүштүрүү алкагын түзгөн, бирок жер которуу, экономикалык зыян жана коомдук бөлүнүүлөр өлкөгө таасир этүүнү уланткан. Тарыхты чечмелөө расмий улуттук баяндарда, советтик доордогу баяндарда, аймактык эс тутумда жана академиялык изилдөөлөрдө айырмаланат. Ошондуктан эстеликтер, окуу китептери, үй-бүлөлүк тарыхтар жана архивдик булактар окуяларга ар башка басым жасашы мүмкүн.
Тажикстандын тарыхы
Тажикстандын тарыхы байыркы иран тилдүү коомдорду, ислам династияларын, Борбор Азия империяларын, орус бийлигин, советтик доорду жана көз карандысыздыкты камтыйт. Согдиана, Кушан империясы жана Саманий мамлекети аймактын маданий жана саясий мурасын калыптандырган. Советтер Союзу тарагандан кийин Тажикстан 1991-жылы көз карандысыздык алган жана 1992–1997-жылдары жарандык согушту башынан өткөргөн.
Tip
Бул баянды окуялардын убактысын аныктоо жана маданий таасирди саясий уланмалуулуктан ажыратуу үчүн колдонуңуз. Хронологиялык убакыт сызыгы эң түшүнүктүү башталыш болот; талаштуу доорлордо расмий, аймактык, үй-бүлөлүк жана академиялык көз караштарды салыштыруу керек. Тарыхый мамлекеттерди, советтик административдик түзүмдөрдү жана көз карандысыз Тажикстанды уланмалуулукту баалоодо өз-өзүнчө караңыз.