خانواده در تاجیکستان

نظام رسمی خانواده در تاجیکستان بر قانون خانواده، ثبت احوال مدنی، دادگاه‌ها و حمایت اجتماعی استوار است. ازدواج، تولد، مرگ و دیگر رویدادهای احوال مدنی را اداره‌های ثبت احوال، که عموماً زَگس (ZAGS) نامیده می‌شوند، ثبت می‌کنند. در شهرها و نواحی، اداره ثبت احوال وزارت دادگستری این سوابق را رسیدگی می‌کند؛ در سکونتگاه‌ها و روستاها، جماعت (jamoat) ممکن است این خدمت را ارائه کند؛ شهروندان تاجیک در خارج از کشور می‌توانند از کنسولگری استفاده کنند. دادگاه‌ها و مراجع سرپرستی یا قیمومت اختلاف‌های مربوط به کودکان، فرزندخواندگی، دیدار، حمایت و نفقه را رسیدگی می‌کنند. خانوارها همچنان منبع اصلی مراقبت‌اند. پیمایش جمعیت و سلامت 2023 میانگین اندازه خانوار را 5.6 عضو گزارش کرد؛ این رقم در مناطق شهری 4.9 و در روستاها 5.9 بود. همچنین گزارش کرد که 80.2% خانوارها را مردان سرپرستی می‌کردند، 5.2% شامل کودکی یتیم یا بدون یکی از والدین زیستی بود و 2.6% شامل کودکی بدون یکی از والدین زیستی بود. شاخصی گزارش‌شده از سوی زنان سازمان ملل سهم زنان 20 تا 24 ساله‌ای را که پیش از 18 سالگی ازدواج کرده بودند 8.7% اعلام می‌کند؛ سال این شاخص باید پیش از استفاده از رقم برای مقایسه بررسی شود. ازدواج زودهنگام و اجباری رسماً ممنوع است، اما اجرا و حمایت عملی یکسان نیست. ازدواج فقط پس از ثبت دولتی حقوق قانونی همسران را ایجاد می‌کند. مراسم مذهبی نکاح به‌تنهایی همان اثر قانونی مدنی را ندارد. رضایت هر دو نفر لازم است، حداقل سن عادی 18 سال است و دادگاه می‌تواند در موارد استثنایی به درخواست فردی 17 ساله سن را حداکثر یک سال کاهش دهد. معاینه پزشکی پیش از ازدواج اجباری است؛ مؤسسات پزشکی دولتی آن را رایگان ارائه می‌کنند و زوج‌های آینده باید از نتیجه آگاه شوند. ازدواج ثبت‌شده قبلی، نسبت خانوادگی نزدیک یا انجام‌ندادن معاینه لازم می‌تواند مانع ثبت شود. همسر خارجی عموماً به دست‌کم یک سال اقامت در تاجیکستان و قرارداد ازدواج نیاز دارد. ثبت تولد می‌تواند در محل تولد یا در محل اقامت یا حضور یکی از والدین انجام شود. والدین، خویشاوندان، مؤسسه پزشکی یا نهاد سرپرستی می‌توانند تولد را گزارش کنند. نداشتن مدارک شناسایی یکی از والدین به‌طور خودکار مانع ثبت نمی‌شود. مراجع ثبت احوال عموماً مدارک را بررسی می‌کنند و ظرف سه روز کاری گواهی صادر می‌کنند؛ برای کودکی که بیش از یک سال دارد این مدت معمولاً پنج روز کاری و برای بزرگسالی که تولدش هرگز ثبت نشده 20 روز کاری است. عوارض دولتی و در صورت درخواست خدمات اضافیِ پولی ممکن است اعمال شوند. معمولاً می‌توان ظرف یک ماه به رد درخواست اعتراض کرد. والدین نسبت به فرزندان حقوق و وظایف برابر دارند. آن‌ها باید از سلامت و رشد جسمی، روانی و اخلاقی کودک، آموزش و آمادگی او برای یک حرفه حمایت کنند و نماینده قانونی کودک هستند. منافع کودک اولویت دارد. رفتار زیان‌بار، بی‌رحمانه یا تحقیرآمیز و تنبیه بدنی ممنوع است. والد جدا از فرزند حق دیدار و مشارکت در تربیت و آموزش او را حفظ می‌کند؛ والدی که با کودک زندگی می‌کند نباید مانع این دیدار شود. اختلاف‌ها را می‌توان به دادگاه برد و مراجع سرپرستی و قیمومت نیز در آن مشارکت می‌کنند. والدین باید از فرزندان صغیر حمایت مالی کنند. آن‌ها می‌توانند درباره نفقه توافق کنند یا دادگاه می‌تواند آن را تعیین کند. در نبود توافق، سهم معمول برای یک فرزند یک‌چهارم درآمد، برای دو فرزند یک‌سوم و برای سه فرزند یا بیشتر نصف است، هرچند دادگاه می‌تواند مبلغ را تغییر دهد. نهاد سرپرستی می‌تواند برای مطالبه نفقه کودک طرح دعوا کند. تکلیف حمایت ممکن است میان والدین و فرزندان بزرگسالِ ناتوان از کار و نیازمند حمایت، و نیز میان فرزندان بزرگسالِ توانمند و والدینِ ناتوان از کار و نیازمند حمایت نیز برقرار شود. همسران ممکن است به یکدیگر نفقه بدهکار باشند؛ از جمله مرد به همسر باردار خود و تا سه سال پس از تولد فرزند مشترک، یا همسری که از کودک دارای معلولیت مراقبت می‌کند، یا همسر نیازمندِ ناتوان از کار، با رعایت شرایط قانونی. فرزندخواندگی به تصمیم دادگاه و سپس ثبت در اداره ثبت احوال نیاز دارد که معمولاً ظرف سه روز کاری پس از تصمیم انجام می‌شود. باید نظر کودکِ 10 ساله یا بزرگ‌تر شنیده شود. مراجع سرپرستی و قیمومت و کمیسیون‌های محلی حقوق کودک در امور حمایت از کودک مشارکت دارند. سرپرستی جایگزین در قانون پیش‌بینی شده بود، اما طبق تحلیل وضعیت یونیسف در سال 2025 هنوز اجرایی نشده بود. بنابراین مراقبت خویشاوندی و خانوادگی اغلب غیررسمی است. مراکز حمایت از خانواده و کودک می‌توانند مراقبت روزانه، استراحت کوتاه‌مدت مراقب و پناهگاه مادر و کودک فراهم کنند، اما ظرفیت محلی و دسترسی از طریق ارجاع تفاوت دارد. افراد مسن و افراد بیمار یا دارای معلولیت اگر خویشاوند توانمندی برای مراقبت نداشته باشند ممکن است مراقبت اجتماعی دولتی دریافت کنند. وزارت بهداشت و حمایت اجتماعی و آژانس دولتی حمایت اجتماعی خدمات، از جمله مراقبت در منزل و اقامتگاهی، را نظارت می‌کنند. وزارتخانه هفت مؤسسه اقامتی را فهرست کرده است، اما ظرفیت نهادی محدود است و خانواده‌ها یا خویشاوندان همچنان مراقبان اصلی‌اند. پزشکی خانواده، مراقبت اولیه سلامت، سلامت مادر و کودک و برنامه‌های سلامت باروری خدمات مرتبطی ارائه می‌کنند؛ دسترسی و کیفیت اغلب در جوامع روستایی، دورافتاده، فقیر و درگیر با معلولیت نابرابرتر است. برنامه کمک اجتماعی هدفمند از خانواده‌های کم‌درآمد واجد شرایط و گروه‌های تعریف‌شده دیگر از طریق کمیسیون‌های محلی و نهادهای اجرایی حمایت می‌کند. محاسبه سال 2025 بر پایه 11 شاخص محاسباتی و دو شاخص برای هر کودک زیر 16 سال انجام می‌شد و کمک معمولاً برای 12 ماه اعطا می‌شد. شرایط احراز می‌تواند شامل خانواده‌های دارای فرزند زیر 16 سال، خانوارهای دارای دو یا چند عضو معلول و افراد بالای 80 سال باشد، اما درآمد، مدارک، ارزیابی محلی و پوشش برنامه بر نتیجه اثر می‌گذارند. پنج مرکز هماهنگی منطقه‌ای و ASIST از مدیریت و ارجاع پشتیبانی می‌کنند. صرف نسبت خانوادگی مزایای خودکار ایجاد نمی‌کند. مهاجرت اغلب شیوه مراقبت خانوارها را تغییر می‌دهد. یک پنل بانک جهانی در سال 2023 برآورد کرد که حدود 42% خانوارها عضو مهاجر داشتند و 18% حواله دریافت می‌کردند. ممکن است کودکان در حالی که یکی از والدین جای دیگری کار می‌کند نزد پدربزرگ و مادربزرگ یا خویشاوندان دیگر بمانند. حواله‌ها می‌توانند از بودجه خانوار حمایت کنند، اما جای حضور روزانه والدین، نظارت، مراقبت سلامت یا حمایت را نمی‌گیرند. وزارت کار، مهاجرت و اشتغال و خدمات حمایت اجتماعی وقتی مهاجرت برای مراقبت، تحصیل یا ایمنی خطر ایجاد می‌کند می‌توانند نقش داشته باشند. قانون خشونت خانوادگی، خشونت جسمی، روانی، جنسی و اقتصادی، تهدید، غفلت و محدودکردن غیرقانونی آزادی را پوشش می‌دهد. قانون بازنگری‌شده پیشگیری از خشونت در خانواده اصلاحات سال 2024 را شامل می‌شود. فرد آسیب‌دیده می‌تواند کمک پزشکی، روان‌شناختی، حقوقی و اجتماعی رایگان، پناهگاه و دستور حمایتی درخواست کند. پلیس یا امور داخله، دادستانی، دادگاه‌ها، نهادهای سلامت و اجتماعی، مقام‌های محلی و سازمان‌های غیردولتی ممکن است درگیر شوند. دستور حمایتی اولیه می‌تواند تا 30 روز اعتبار داشته باشد و تا 60 روز دیگر تمدید شود. بر اساس تحلیل وضعیت یونیسف در سال 2025، تاجیکستان چهار پناهگاه زنان داشت که ظرفیت محدودی داشتند. پیمایش جمعیت و سلامت 2023 گزارش کرد که 16% زنان در شاخص مربوطه از سوی همسر یا شریک فعلی یا سابق خشونت جسمی، جنسی یا عاطفی را تجربه کرده بودند؛ کمترگزارشی، انگ اجتماعی، وابستگی و کمبود خدمات روستایی بر ارقام آشکار و دسترسی به کمک اثر می‌گذارند. طلاقی که زوج فرزند صغیر مشترک ندارند و هر دو توافق دارند عموماً می‌تواند از طریق اداره ثبت احوال ثبت شود. طلاق اداری یک‌طرفه به موارد ویژه‌ای محدود است؛ برای نمونه، مفقودشدن همسر، ناتوانی قانونی یا زندانی‌بودن بیش از سه سال. در موارد دیگر، از جمله اختلاف درباره فرزندان یا نبود توافق، دادگاه رسیدگی می‌کند. دادگاه می‌تواند تا شش ماه برای آشتی مهلت بدهد و درباره محل زندگی فرزندان صغیر، نفقه و در صورت درخواست اموال یا حمایت همسر تصمیم بگیرد. طلاق به ازدواج پایان می‌دهد، اما وظایف والدگری را پایان نمی‌دهد. سپس باید حکم در اداره ثبت احوال ثبت شود. مرد عموماً نمی‌تواند بدون رضایت همسر در دوران بارداری او یا تا یک سال و نیم پس از تولد اقدام به طلاق کند، با رعایت استثناهای قانونی. همسر، عضو خانواده، فرد آگاه یا مؤسسه پزشکی یا اجتماعی باید مرگ را عموماً ظرف سه روز ثبت کند. با مدارک کامل، ثبت می‌تواند همان روز انجام شود. ثبت مرگی که بیش از یک سال بعد گزارش شود معمولاً پنج روز کاری زمان می‌برد و تأخیر در گزارش به‌تنهایی دلیل رد ثبت نیست. اداره ثبت احوال مرجع بیمه اجتماعی یا بازنشستگی مربوط را مطلع می‌کند. تدفین و ارث تشریفات جداگانه دارند و بخشی از فرایند ثبت خانواده نیستند. حقوق رسمی در سراسر تاجیکستان وجود دارند، اما دسترسی عملی ممکن است هزینه دادگاه، دفتر اسناد رسمی، ترجمه، سفر و خدمات داشته باشد. کیفیت خدمات، مسیرهای ارجاع و پناهگاه‌ها یا مؤسسات مراقبتی موجود بر اساس منطقه و وضعیت اجتماعی تفاوت دارند. اداره‌های ثبت احوال، جماعت‌ها، دادگاه‌ها، مراجع سرپرستی و قیمومت، کمیسیون‌های محلی حقوق کودک، کمیته امور زنان و خانواده، نهادهای سلامت و حمایت اجتماعی، پلیس، دادستانی، مراجع مهاجرت، نهادهای بازنشستگی و سازمان‌های غیردولتی ممکن است هر کدام بخشی از یک مسئله خانوادگی را رسیدگی کنند.