Заминаи асосии ҳуқуқӣ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимояи ҳуқуқи истеъмолкунандагон» № 72 аз 9 декабри соли 2004, бо тағйирот то 22 июни соли 2023 мебошад. Он истеъмолкунандагон, истеҳсолкунандагон, хизматрасонҳо ва фурӯшандагонро дар муомилот барои эҳтиёҷоти шахсӣ, оилавӣ ё хонаводагӣ фаро мегирад; хариди байни корхонаҳо ба ин доираи истеъмолӣ дохил намешавад. Шартҳои шартнома, ки ҳимояи қонунии истеъмолкунандаро кам мекунанд, беэътибор мебошанд; пешниҳодкунанда бе розигӣ наметавонад хизматрасонии пулакии иловагӣ зам кунад ё маҳсулотро ба хизматрасонии дигар вобаста намояд. Фурӯшандагон ва пешниҳодкунандагон бояд маълумотро ба забони давлатӣ пешниҳод кунанд, аз ҷумла ном, суроға, рақами телефон, соатҳои кор ва иҷозатномаи заруриро. Маълумот бояд нарх, хусусиятҳои асосӣ, таъинот, кафолат, муҳлати хизмат, муҳлати истифода ва сертификатсияро низ фаро гирад. Ҳуҷҷатҳои техникӣ ба забони дигар бояд ба забони давлатӣ ё русӣ тарҷума шаванд. Маълумоти ғизоӣ метавонад таркиб, вазн ё ҳаҷм, калория, моддаҳои барои саломатӣ муҳим ва зиднишондодҳоро дар бар гирад. Истеъмолкунандагон бояд шартнома, товарный чек ё кассовый чек, сабти пардохт, аксҳо ва мукотибаро нигоҳ доранд. Барои моли нуқсондор истеъмолкунанда метавонад иваз, таъмири ройгон ё ҷуброни хароҷоти таъмир, бекор кардани шартнома бо баргардонидани пул, кам кардани нарх ва ҷуброни зарарро талаб кунад. Нуқсоне, ки дар давраи кафолат ё муҳлати истифода ошкор мешавад, одатан чунин талабҳоро асоснок мекунад. Агар муҳлат муайян нашуда бошад, талабро одатан дар давоми шаш моҳ ва на дертар аз ду соли баъди таҳвил пешниҳод кардан мумкин аст. Таъмир набояд аз 14 рӯзи тақвимӣ зиёд шавад. Иваз бояд фавран сурат гирад; санҷиши сифат метавонад то 14 рӯз ё, ҳангоми набудани моли ивазкунанда, то як моҳ тӯл кашад. Баргардонидани пул ё кам кардани нарх одатан бояд дар давоми ҳафт рӯз ва ҳангоми зарурати ташхиси экспертӣ дар давоми 14 рӯз анҷом дода шавад. Расондан ё баргардонидани моли калонҳаҷми зиёда аз панҷ килограмм аз ҳисоби фурӯшанда аст. Моли ғайриғизоии истифоданашуда, ки хусусиятҳояш нигоҳ дошта шудаанд ва далели харид дорад, одатан дар давоми 14 рӯз иваз карда мешавад, бо дарназардошти истисноҳои рӯйхати давлатӣ; агар намунаи ивазкунанда мавҷуд набошад, баргардонидани пулро талаб кардан мумкин аст. Шартномаҳои хизматрасонӣ ва иҷрои кор бояд муҳлати иҷро дошта бошанд. Таъхир метавонад ба истеъмолкунанда имкон диҳад муҳлати нав таъин кунад, нархро кам кунад, хароҷоти истифодаи пешниҳодкунандаи дигарро рӯёнда гирад ё шартномаро бекор кунад ва дар ҳолати татбиқ ҷуброни зарар талаб намояд. Кори ё хизматрасонии нуқсондор метавонад ба таъмир, кам кардани нарх, иҷрои такрорӣ, ҷуброни хароҷоти ислоҳ ё бекор кардани шартнома сабаб шавад. Нуқсонҳо одатан бояд дар давоми 14 рӯз бартараф шаванд, дар ҳоле ки пул ё ҷуброни зарар одатан дар давоми 10 рӯз пардохт мешавад. Муҳлати талаб ба кафолат вобаста аст; бе кафолат он одатан ду сол ва барои корҳои сохтмонӣ ё амволи ғайриманқул метавонад панҷ сол бошад. Одатан қадами аввал шикояти хаттӣ ба фурӯшанда ё хизматрасон аст. Шартнома, чек ё далели дигари пардохт, аксҳо, паёмҳо ва талаби равшан бо муҳлати ҷавобро замима кунед. Шикоят ба мақомоти давлатӣ тибқи Қонун «Дар бораи муроҷиати шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ» № 1339, дар таҳрири 3 январи соли 2024, метавонад хаттӣ, электронӣ ё шифоҳӣ бошад. Тартиб одатан ройгон аст, магар қоидаи махсус татбиқ шавад. Масъалаҳои одӣ одатан дар 15 рӯз ва масъалаҳои дигар дар 30 рӯз баррасӣ мешаванд; тамдиди истисноӣ то 30 рӯз огоҳиро дар давоми се рӯз талаб мекунад. Шикояте, ки ба мақоми нодуруст фиристода шудааст, бояд дар се рӯз равон карда шавад. Ҷавоб ё ирсоли муроҷиатро метавон шикоят кард. Служба антимонопольного регулирования при Правительстве РТ ва сохторҳои минтақавии он дар ВМКБ, Суғд, Хатлон ва Душанбе метавонанд шикоят қабул кунанд, корхонаҳоро санҷанд, дастур диҳанд ва фурӯши маҳсулоти муҳлаташон гузашта ё бе нишон додани муҳлати истифода, ё дорои маълумоти нокифояи истеъмолиро боздоранд. Мақомоти иҷроияи маҳаллӣ метавонанд машварат диҳанд, шартнома ва шикоятҳоро баррасӣ кунанд, фурӯш ё хизматрасонии ғайриқонуниро боздоранд ва даъво пешниҳод намоянд. Вобаста ба масъала Агентии стандартизатсия, метрология, сертификатсия ва назорати савдо, мақомоти санитарӣ, мақомоти тандурустӣ ё назорати муҳити зист низ метавонанд масъул бошанд. Истеъмолкунанда метавонад аз суд ҳимоя пурсад; даъво одатан дар маҳалли зисти даъвогар, маҳалли ҷойгиршавии ҷавобгар ё маҳалли рух додани зарар пешниҳод мешавад. Пардохти судии шахсиро бояд дар маҳал санҷид; даъвогарони давлатӣ ё мансабдоре, ки ба манфиати истеъмолкунанда амал мекунанд, аз пардохт озодии қонунӣ доранд. Қоидаҳои соҳавӣ ҳимояҳои махсус илова мекунанд. Бонки миллии Тоҷикистон ташкилотҳои қарзӣ ва суғуртавиро танзим мекунад ва Управление защиты прав потребителей финансовых услуг муроҷиатҳои хаттӣ, электронӣ ё шифоҳиро қабул менамояд. Маълумоти тамоси нашршуда allomushtari@nbt.tj, info@nbt.tj ва телефони боварии +992 44 600 15 20-ро дар бар мегирад. Бонки миллӣ чораҳое монанди ҳифзи маълумот, огоҳии SMS, ошкор кардани қаллобӣ ва тасдиқи SMS барои интиқоли фаромарзиро талаб мекунад. Баҳсҳои маълумоти бонкӣ метавонанд ба мавзӯи алоҳидаи бонкдорӣ низ дахл дошта бошанд. Пешниҳодкунандагони тиҷорати электронӣ бояд номи пурра, маълумоти бақайдгирӣ, рақами мушаххаси андозсупоранда, почтаи электронӣ, суроға, телефон ва сомонаро ифшо кунанд. Низоми автоматии фармоиш бояд пардохт ва санҷиши хатоҳоро иҷозат диҳад ва бозпас гирифтани қабули пешниҳодро дар муҳлати зикршуда имконпазир кунад; пешниҳодкунандагон бояд маълумоти шахсии заруриро истифода бурда, амният ва чораҳои зиддиқаллобиро нигоҳ доранд. Тибқи таҳқиқоти дастрас муҳлати умумии бозпас гирифтани хариди мундариҷаи рақамӣ муайян нашудааст. Хизматрасонӣ ва маҳсулоти сайёҳӣ ҳам ба қоидаҳои умумии истеъмолӣ ва ҳам ба Қонун «Дар бораи сайёҳӣ» № 1717 аз 7 августи соли 2020, бо тағйирот то 13 ноябри соли 2024, итоат мекунанд. Маълумоти хаттӣ оид ба хизмат, нарх, пардохт, бекоркунӣ ва ҷубронро нигоҳ доред; иҷозатномадиҳӣ ва талаботи сифат аз соҳа вобастаанд. Сафари байналмилалӣ метавонад ҳамчунин ба қонуни кишвари таъинот тобеъ бошад. Хизматрасонии энергетикӣ дар доираи монополияи табиӣ, тарифҳои танзимшаванда, вазифаҳои таъминоти умумии босифат ва ӯҳдадориҳои ҳисобкунак ва хизматрасонӣ фаъолият мекунад. Шикоят метавонад аз таъминкунанда оғоз шуда, ба хадамоти зиддиинҳисорӣ ё мақомоти маҳаллӣ идома ёбад. Доруҳо бояд ба қайд гирифта ва сертификатсия шаванд ва назорати сифат, самаранокӣ ва бехатариро гузаранд; дорухона ва ширкатҳои дорусозӣ ба иҷозатнома ниёз доранд. Ҳангоми гузориш додан дар бораи мушкили дору бастабандӣ, рақами силсила, чек ва далели тиббиро нигоҳ доред. Дар бораи қаллобии молиявӣ фавран ба бонк ё ташкилоти қарзӣ ва Бонки миллӣ хабар диҳед. Фиреби тиҷорати электронӣ ё дигар фиребро ҳамчунин ба Вазорати корҳои дохилӣ ё Прокуратура хабар додан мумкин аст. Бонки миллӣ аз таблиғоти қалбакӣ ва қарзҳои шабакаҳои иҷтимоӣ ҳушдор медиҳад ва тавсия медиҳад маълумоти корт ё SMS-ро ошкор накунед. Гузориши қаллобӣ худ аз худ қарзи шаҳрвандиро барнамегардонад; аз ин рӯ далели пардохт ва даъвои алоҳидаи рӯёндани маблағ метавонанд зарур бошанд.
Ҳифзи истеъмолкунандагон дар Тоҷикистон
Ҳифзи истеъмолкунандагон дар Тоҷикистон шахсони воқеиро ҳангоми харидани мол, хизматрасонӣ, бастани шартнома ё истифодаи пешниҳодҳои рақамӣ барои эҳтиёҷоти шахсӣ, оилавӣ ё хонаводагӣ ҳимоя мекунад. Истеъмолкунанда ҳуқуқ ба маълумоти равшан, молҳои бехатару мувофиқ, далели пардохт, роҳҳои ҳалли нуқсон ва муроҷиат ба мақомот ё суд дорад. Ҷавоби татбиқшаванда аз соҳа, нуқсон, муҳлати кафолат ё истифода ва далелҳои дастрас вобаста аст.
Tip
Мушкилоти истеъмолиро дар Тоҷикистон масъалаи далел ва муҳлат ҳисоб кунед. Агар имкон бошад, аз дархости хаттӣ ба фурӯшанда ё хизматрасон оғоз кунед, роҳи ҳалли муносибро интихоб намоед ва агар ҷавоб набошад, дер шавад ё нокифоя бошад, ба марҳилаи баъдӣ гузаред. Ҳар чек, шартнома, паём, акс ва сабти муҳлатро нигоҳ доред, зеро қувваи талаб аз далелҳо вобастагии зиёд дорад.