قۆناغەکانی ژیان لە سووریادا

لە سووریادا هیچ دەسەڵات یان سیستەمێکی نیشتمانیی تاک نییە کە هەموو قۆناغەکانی ژیان بەڕێوەببات. وەزارەتی پەروەردە، وەزارەتی گەنجان و وەرزش، وەزارەتی کاروباری کۆمەڵایەتی و کار، وەزارەتی تەندروستی، تۆمارە مەدەنییەکان، دادگا و ڕێکخراوە مرۆییەکان هەر یەکەیان پێداویستییە جیاوازەکان دەگرنە ئەستۆ. وەڵامی کرداری بە تەمەن، شوێن، بەڵگەنامە، دۆخی ئاوارەیی، مەرجی سەلامەتی و ڕێکخراوە چالاکەکانی ئەو ناوچەیەوە پەیوەستە. منداڵانی خوار 18 ساڵ بەپێی یاساکانی مافی منداڵیی سووری و نێودەوڵەتی مافی تۆمارکردن، ڕەگەزنامە، پاراستن، چاودێری، مانەوە و گەشەکردنیان هەیە. پشتیوانییەکان خوێندنی فەرمی، پەروەردەی سەرەتایی منداڵان، بەرنامەکانی خێراکردنی فێربوون یان خۆفێرکردن، پۆلەکانی قەرەبووکردنەوە، شوێنە دۆستانە بۆ منداڵان، بەڕێوەبردنی کەیس و پشتیوانیی تەندروستیی دەروونی و کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە. لە 2025دا نزیکەی 2.45 ملیۆن منداڵ لە قوتابخانە نەبوون، زیاتر لە یەک ملیۆن مەترسیی وازهێنانیان لێ بوو و نزیکەی 8,000 قوتابخانە کارا نەبوون. خزمەتگوزاریی پەروەردە گەیشتە نزیکەی 3.7 ملیۆن منداڵ، بەڵام دەستگەیشتن بە قوتابخانە هێشتا بە توندی بەپێی پارێزگا و ناحیە دەگۆڕێت. گواستنەوە، کەرەستەی خوێندن، نیشتەجێبوون، هەژاری، سەلامەتی و نەبوونی بەڵگەنامە دەتوانن ڕێ لە چوون بگرن. بەرنامە پشتیوانیکراوەکان لەوانەیە بێبەرامبەر بن، بەڵام تێچووی گواستنەوە و کەرەستە هەیە؛ هیچ کرێ یان خشتەی وەرگرتنی یەکگرتووی نیشتمانی پشتڕاست نەکراوەتەوە. گەنجانی 10 تا 24 ساڵ نزیکەی 6.8 ملیۆن کەسن، یان نزیکەی 30%ی دانیشتووان. گواستنەوە سەرەکییەکانیان بەردەوامیی خوێندن، ڕاهێنانی پیشەیی، خوێندنەوە و نووسین، تواناکانی ژیان، کار، کاربەخۆیی و بەشداریی مەدەنی یان دیجیتاڵ دەگرێتەوە. شوێنە گونجاوەکان بۆ گەنجان و بەرنامە کۆمەڵایەتییەکان دەتوانن ڕاوێژ، شارەزایی و چالاکی دابین بکەن، بەڵام دەستگەیشتن بە شوێن، بودجەی بەرنامە و سەلامەتی پەیوەستە. بێکاریی گەنجانی 15 تا 24 ساڵ لە حوزەیرانی 2025دا لە 30% زیاتر بوو و لە نێو کچاندا بەرزتر بوو. وازهێنان لە قوتابخانە دەتوانێت مەترسیی کاری منداڵان، هاوسەرگیریی زوو، سوودوەرگرتن و بەکارخستنی زۆر زیاد بکات، لە کاتێکدا سنووردارکردنی جووڵە و چاوەڕوانییە کۆمەڵایەتییەکان بە تایبەتی کاریگەری لە کچان دەکات. گەورەبوون لە سووریادا بە کار، داهات، دۆخی مەدەنی، ئاوارەیی، گەڕانەوە و چاودێریکردنەوە پەیوەستە. یاسای کار ژمارە 17ی 2010 کەمترین تەمەنی کار بە 15 ساڵ داناوە و کاری مەترسیدار و هەندێک کاری دیکە بۆ کەسانی خوار 18 ساڵ سنووردار دەکات. گرێبەستی کار، مووچە، کاتی کار و ئەرکی سەلامەتی ڕێکخراون، بەڵام جێبەجێکردن لاوازە و زۆرێک لە کارەکان نافەرمییە. لە 2024دا پشکنینی کار سەرپێچییەکانی کارکردنی منداڵان زیاتر لە حەوت کاتژمێر و هەڵنەگرتنی بەڵگەنامەی پێویستی تۆمار کرد. لە 2025دا نزیکەی 90%ی دانیشتووان لە هەژاریدا بوون و نزیکەی یەک لە هەر چوار گەورەساڵێک بێکار بوو. پاراستنی کۆمەڵایەتیی گشتی و باوەڕپێکراو نییە؛ یارمەتیی نەقدیی ئامانجدار و پشتیوانیی پەیوەندیدار بە کەمئەندامی بە پێی هەژاری، یاسای بەرنامە و مەودای گەیشتن دەگۆڕێت. لە 2025دا بەرنامەیەکی یەکگرتووی پاراستنی کۆمەڵایەتی گەیشتە 86,708 کەس لە 11 پارێزگا، لەوانە 80,341 کەس یارمەتیی نەقدیی پێداویستییە بنەڕەتییەکانیان وەرگرت و 6,367 منداڵی کەمئەندام پارە یان ڕەوانەکردنیان وەرگرت. بەڵگەنامە مەدەنییەکان دەستگەیشتن بە پەروەردە، کار، موڵک، میرات، خزمەتگوزاری و گەڕانەوە دیاری دەکەن. بڕوانامەی لەدایکبوون، ناسنامە، تۆماری هاوسەرگیری، تۆماری مردن و دفتەری خێزان لە ڕێگای تۆمارە مەدەنییەکان و دادگا بەڕێوەدەبرێن؛ لە هەندێک ناوچەدا UNHCR و ڕێکخراوە هاوبەشەکان یارمەتیی یاسایی و خزمەتگوزاریی گەڕۆک دابین دەکەن. لە 2023دا بەرنامە یارمەتیدەرەکان بۆ دەرکردنی نزیکەی 31,000 کارتی ناسنامە، 5,450 دفتەری خێزان، 7,000 بەڵگەی هاوسەرگیری و 3,340 بڕوانامەی لەدایکبوون یارمەتیدا. خزمەتگوزاریی UNHCR بەخۆڕاییە، بەڵام کرێی دادگا و تۆمارگە و ماوەی پرۆسە لە ناوچەکاندا جیاوازە. گەڕانەوە دوای ئاوارەیی دەبێت بە ویستی کەسەکە بێت؛ ڕاوێژ، بەڵگەنامە، گواستنەوە، سەربان، پشتیوانیی داهات و یارمەتیی موڵک لەوانەیە پێویست بن. تا کانوونی یەکەمی 2025، ڕاپۆرت کرا کە زیاتر لە سێ ملیۆن ئاوارەی سووری گەڕاونەتەوە، بەڵام نەبوونی بەڵگەنامە، نیشتەجێبوون، داهات و خزمەتگوزاری بەربەستی سەرەکییان بوون. کەسانی تەمەن‌دار، کە لە بەرنامە نێودەوڵەتییەکاندا بە شێوەیەکی باو زیاتر لە 60 ساڵ پێناسە دەکرێن، ڕووبەڕووی هەژاری، نەخۆشیی درێژخایەن، کەمبوونی جووڵە، تەنهایی، ئازاردان و لەدەستدانی پشتیوانیی خێزان دەبنەوە. لە سووریادا سوودی گشتیی تەمەنی پیری یان سیستەمی نیشتمانیی دەستگەیشتن بە چاودێریی درێژخایەن پشتڕاست نەکراوەتەوە. پڕۆفایلی وڵات لە 2024دا گوتی ستراتیژیی نیشتمانیی تەمەن‌داری نییە کە پاراستنی کۆمەڵایەتیی گشتی دابین بکات و لە 2016دا تەنها 16.7%ی کەسانی تەمەن‌دار مووچەی خانەنشینییان وەرگرتبوو. پشتیوانیی بەردەست چاودێریی تەندروستیی سەرەتایی یان گەڕۆک، پشتیوانیی تەندروستیی دەروونی، چاکسازی، ئامێری یارمەتیدەر، یارمەتیی نەقدی یان کەرەستەی بنەڕەتی و ناوەندی کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە. شایستەبوونی وەرگرتنی ئامێر سنووردارە و مەودای پشتیوانی بەپێی دابینکەر و ناوچە دەگۆڕێت. چاودێریی کەسانی پێویستیان بە یارمەتیی ڕۆژانە هەیە، بە زۆری لەلایەن خێزان و خزمەوە دەکرێت. هیچ بیمەی نیشتمانیی چاودێریی درێژخایەن، هەڵسەنگاندنی گشتیی چاودێری، مووچەی چاودێریی ستاندارد یان سیستەمی گشتگیری چاودێریی نیشتەجێبوون بۆ سووریا دیاری نەکراوە. بەرنامەکانی UNHCR و ڕێکخراوە ناحکومییەکان لەوانەیە بە ڕەوانەکردن، چاکسازی، ئامێری یارمەتیدەر، پەمپەری گەورەساڵان، پشتیوانیی دەروونی و خزمەتگوزاریی چاودێریی گشتگیر پشتگیریی کەسانی تەمەن‌دار، کەمئەندامان و چاودێرەکان بکەن. هەژاری، ئاوارەیی و سنوورداریی جووڵە بارەکە زیاد دەکەن، لە کاتێکدا بەردەستبوون، تێچوو و کات بەپێی پڕۆژە و شوێن جیاوازن. ململا‌نێ، ئاوارەیی، ماددەی تەقینەوەیی، توندوتیژیی ناوخۆیی، بوومەلەرزە، وشکەساڵی و شۆکەکانی کەشوهەوا دەتوانن هەموو قۆناغێکی ژیان ببڕنەوە. لە 2026دا نزیکەی 15.6 ملیۆن کەس پێویستیان بە یارمەتیی مرۆیی هەبوو، لەوانە 8.6 ملیۆن کەس ئامانجی پشتیوانی بوون؛ نزیکەی حەوت ملیۆن کەس ئاوارەی ناوخۆیی بوون. نزیکەی 6.2 ملیۆن منداڵ پێویستیان بە خزمەتگوزاریی پاراستن هەبوو. وەڵامە باوەکان سەربان، ئاو و پاکوخاوێنی، یارمەتیی نەقدی، پاراستنی منداڵ، بەڕێوەبردنی کەیس، پشتیوانیی دەروونی، فێربوونی کاتی، تیمی گەڕۆک، ناوەندی کۆمەڵایەتی، یارمەتیی یاسایی، یارمەتیی بەڵگەنامەی مەدەنی و پشتیوانیی گەڕانەوەی بە ویست دەگرێتەوە. دەستگەیشتن بە ئاسایش، شوێن، دۆخی ئاوارەیی، بەڵگەنامە و مەودای هاوبەشەکان پەیوەستە؛ بۆیە خزمەتگوزارییەک کە لە پارێزگایەکدا هەیە، لە پارێزگایەکی دیکەدا ڕەنگە نەبێت.