Suriye’de Birlikte Yaşam

İnsanlar birlikte yaşamı yerel yönetimler ve kent meclisleri, kolluk kuvvetleri, yargı sistemi, UNHCR topluluk merkezleri, gezici birimler, STK’lar, sivil toplum kuruluşları, topluluk grupları ve resmî olmayan aile, aşiret ya da dinî yapılar aracılığıyla yürütür. Bu yapıların pratikteki rolü valiliğe, güvenlik durumuna, belgelere, finansmana ve bölgeyi kontrol eden makama göre değişir. Suriye’de ülke genelinde geçerli tek tip bir mahalle ofisi, topluluk arabuluculuğu usulü veya yerel başvuru yoluna garantili erişim yoktur. Uzun süren çatışma, 2024’ten beri devam eden siyasi geçiş ve büyük ölçekli yerinden edilme gündelik ilişkileri etkilemeyi sürdürüyor. Aralık 2024’ten bu yana yaklaşık 1,6 milyon mülteci ve 1,9 milyon ülke içinde yerinden edilmiş kişi geri döndü; yaklaşık 5,5 milyon kişi ise ülke içinde yerinden edilmiş durumda. Geri dönüş bölgelerinde hizmetler, konut, iş, koruma ve toplumsal uyum üzerinde baskı var. Aile veya arkadaşlarının yanına dönenler yaygın; ortak konut ve hizmetler üzerindeki baskı, geri dönenlerle ev sahibi topluluklar arasında anlaşmazlıklara katkıda bulunabilir. Kamusal alanlarda hareket özgürlüğü, bulunulan yere ve gruba göre büyük ölçüde farklılık gösterir. Mevcut bir değerlendirmede geri dönenlerin yaklaşık %94’ü, ev sahibi toplulukların ise %82’si serbestçe hareket edebildiğini bildirdi. Güvensizlik, kaçırılma korkusu, patlayıcı mühimmat, silahlı aktörler, eksik kimlik belgeleri, toplumsal engeller ve ayrımcılık başkalarının erişimini kısıtladı. Kadınlar ve kız çocukları sık sık güvenlik kaygılarını dile getirdi; taciz veya sindirme olayları %16 oranında bildirildi. 2026’nın ilk çeyreğinde patlayıcı mühimmat olaylarından 452 kişi etkilendi; 153 kişi hayatını kaybetti, 299 kişi yaralandı. Olayların %72’si tarım veya otlatma alanlarında meydana geldi. Bu riskler okullara, hizmetlere ve çocukların oyun oynadığı yerlere erişimi de kısıtlayabilir. Kültürel, dinî, etnik ve bölgesel çeşitlilik resmen tanınsa da pratikte kapsayıcılık zayıf kalıyor. Kadınların, gençlerin, yaşlıların, engelli kişilerin, azınlıkların, ülke içinde yerinden edilmiş kişilerin ve geri dönenlerin istişarelere ve yerel kararlara katılması için çoğu zaman özel çaba gerekiyor. Alevi topluluklarını etkileyen kıyı bölgelerindeki gerilimler ile Es-Süveyda ve Dera’daki Bedevi-Dürzi ilişkileri dâhil olmak üzere yerel mezhep ve bölge gerilimleri, tarafsız erişimi ve güvenilir temsili özellikle önemli kılıyor. İnsanlar anlaşmazlıkları çözmek için çeşitli yollara başvuruyor. Bir değerlendirmede bildirilen topluluk sorunlarının ilk başvuru noktası %29 oranında aile veya akrabalar oldu. Bunları %19 ile kolluk kuvvetleri, ayrı ayrı %16 ile yargı sistemi ve topluluk ya da aşiret liderleri, %6 ile yaşlılar, %3 ile dinî liderler ve %1 ile komşular izledi. Topluluk temelli uyuşmazlık çözümünün ülke genelinde geçerli tek tip bir hukuki bağlayıcılığı yoktur: sonuç, arabulucuya, bölgeye ve resmî makamların çözümü tanıyıp uygulayıp uygulamamasına bağlıdır. Geçiş dönemi adaleti ve kayıp kişiler komisyonları artık mevcut; ancak gerçeği ortaya çıkarma, tazminat, uzlaşma ve konut, arazi ve mülkün iadesine erişim sınırlı kalıyor. Belgelendirme, hukuki yardım, topluluk arabuluculuğu ve kolluk kuvvetlerine ya da mahkemelere yönlendirme pratik bir yol oluşturabilir; ancak güvensizlik, maliyet, güven eksikliği ve eşitsiz temsil bu yolu engelleyebilir. Yerel yönetimler, kent meclisleri ve katılımcı platformlar toplulukları ortak öncelikleri belirlemeye dâhil edebilir. UNDP destekli Halep’teki Kadi Askar ve Hama Eski Şehir modelleri; kadınları, gençleri, yaşlıları, engelli kişileri ve ülke içinde yerinden edilmiş kişileri topluluk öncülüğündeki iyileşme görüşmelerine dâhil etti. Resmî sivil alan ve derneklerin, toplantıların, gazetecilerin ve sivil toplum kuruluşlarının korunması ülke genelinde eşit değil. Bu nedenle katılım, güvenilir bir yerel platform, topluluk merkezi veya gezici ekip aracılığıyla daha güvenli ya da etkili olabilir. UNHCR topluluk merkezleri ve gezici birimleri, saha gönüllüleri, STK’lar veya sivil toplum hizmetleri yönlendirme; hukuki ve medeni belgelendirme desteği; ruh sağlığı ve psikososyal destek; toplumsal cinsiyete dayalı şiddet hizmetleri ve çocuk koruma sağlayabilir. 2026’nın ilk çeyreğinde değerlendirilen kişilerin %45’i insani yardım hizmetlerine erişmiş, %55’i ise erişememişti. Hizmetlere erişenler arasında bildirilen kanallar uluslararası ve yerel STK’lar (%38), topluluk grupları (%36), BM (%15) ve devlet kurumları (%11) oldu. Hizmet bulunmaması, bilgi eksikliği, hizmet sağlayıcıların yokluğu, uzaklık, güvensizlik, kimlik belgesi sorunları, toplumsal cinsiyet engelleri ve ayrımcılık erişimi etkiliyor. Yurttaş katılımı gençlere uygun alanlarda, topluluk diyaloglarında ve sosyal medya kanallarında da gerçekleşiyor. UNICEF, 2025’te 400’den fazla yurttaş girişimine 221.587 gencin katıldığını ve topluluk diyaloglarının 5,2 milyon kişiye ulaştığını bildirdi. Kırk dört gençlik alanı, Ocak 2025 ile Ocak 2026 arasında 10-24 yaşlarındaki yaklaşık 380.000 kişiye ulaştı. Dijital kanallar geri dönüş bilgilerini paylaşmaya ve toplulukları birbirine bağlamaya yardımcı olabilir; ancak hasarlı altyapı, kutuplaşma, yanlış bilgi ve nefret söylemi risk yaratıyor. Suriye genelinde çevrimiçi uyuşmazlık çözümü veya içerik denetimi sağlayan bir sistem kurulmuş değil. Topluluk arabuluculuğu veya birlikte yaşam hizmetleri için ülke çapında tek tip bir ücret ya da süre düzeni yoktur; hizmetin bulunması ve takibi yerel makama, güvenliğe, belgelere ve finansmana bağlıdır.